Του Σωκράτη Αργύρη
[χρόνος ανάγνωσης 4 λεπτά και 58 δευτ.]
«Ο μορφωμένος άνθρωπος γίνεται εύκολο θύμα της προπαγάνδας… Δεν μπορείτε να κάνετε προπαγάνδα σε έναν πρωτόγονο ιθαγενή. Μπορείτε να του πουλήσετε ρούμι και μπιχλιμπίδια, αλλά δεν μπορείτε να του πουλήσετε ιδέες.»
– Marshall McLuhan
Στην ιστορική φαντασία των λαών, κάθε εποχή παράγει τις δικές της «μάστιγες» — δυνάμεις που διαταράσσουν την ισορροπία, εισβάλλουν στον δημόσιο βίο και επανακαθορίζουν τους όρους της κοινωνικής συνύπαρξης. Για τους Ρωμαίους, ο Αττίλας υπήρξε η «μάστιγα του Θεού», ένα σύμβολο εξωτερικής απειλής και καταστροφής. Στη σύγχρονη εποχή, ο εχθρός δεν προέρχεται από τις στέπες ούτε φέρει σπαθί, αλλά αναδύεται από τις φωτισμένες αίθουσες των τηλεοπτικών στούντιο και τις σελίδες των διαδικτυακών μέσων: τα πάνελ, οι πολιτικοί αναλυτές και οι δημοσιογράφοι που λειτουργούν όχι μόνο ως φορείς πληροφόρησης, αλλά ως δημιουργοί και έμποροι ερμηνειών.
Η «μάστιγα» που εξετάζεται εδώ δεν είναι η ίδια η ύπαρξη της ενημέρωσης, αλλά η συστηματική αλλοίωση της έννοιας της έντιμης πληροφόρησης. Στον βαθμό που η πληροφόρηση αποτελεί θεμέλιο της δημοκρατικής διαδικασίας, η διαμεσολάβηση και εμπορευματοποίησή της οδηγούν σε στρέβλωση της πολιτικής βούλησης και σε διαβρωτική απαξίωση του δημόσιου διαλόγου.
Η πολιτική επιστήμη και η θεωρία της επικοινωνίας έχουν αναδείξει επανειλημμένα ότι η πληροφόρηση δεν είναι ποτέ ουδέτερη. Οι θεωρίες agenda-setting (McCombs & Shaw, 1972) και framing (Entman, 1993) επισημαίνουν ότι τα μέσα δεν απλώς μεταδίδουν γεγονότα, αλλά καθορίζουν ποια θέματα είναι σημαντικά και πώς αυτά παρουσιάζονται. Αυτό σημαίνει ότι η ίδια η επιλογή θεματολογίας και ο τρόπος παρουσίασης αποτελούν μορφές άσκησης εξουσίας.
Τα τηλεοπτικά πάνελ, ιδιαίτερα στην ελληνική πραγματικότητα, ενσαρκώνουν αυτό το διπλό φίλτρο:
Επιλογή θεμάτων
— τι «αξίζει» να συζητηθεί.
Ερμηνευτικό πλαίσιο
— πώς το κοινό «πρέπει» να το κατανοήσει.
Η επικοινωνιολογική προσέγγιση δείχνει ότι αυτή η διαδικασία δεν είναι τυχαία αλλά συνδέεται με οικονομικά, πολιτικά και πολιτισμικά συμφέροντα.
Στην αρχαία Ρώμη, η πολιτική και η εξουσία είχαν τελετουργική διάσταση. Στη σύγχρονη δημοκρατία, τα πάνελ λειτουργούν ως ορατή προέκταση του πολιτικού θεάτρου. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί συμμετέχοντες στα πάνελ, είτε προέρχονται από την πολιτική είτε φιλοδοξούν να εισέλθουν σε αυτήν, αντιμετωπίζουν την εμφάνισή τους ως δημόσια παράσταση. Οι συζητήσεις είναι συχνά περισσότερο μάχη εντυπώσεων παρά ανταλλαγή επιχειρημάτων.
Η σκηνοθεσία αυτών των εκπομπών, με προσεκτική επιλογή καλεσμένων που θα «συγκρουστούν» και με ρυθμό που ευνοεί τον έντονο διάλογο αντί της ψύχραιμης ανάλυσης, παράγει περιεχόμενο που θυμίζει περισσότερο μονομαχίες στην αρένα παρά διαφωτιστικό διάλογο. Η αντιπαράθεση γίνεται αυτοσκοπός, και το κοινό εκπαιδεύεται να καταναλώνει σύγκρουση αντί για πληροφορία.
Η βασική στρέβλωση που εισάγουν τα πάνελ είναι η μετάβαση από τη μετάδοση γεγονότων στην παραγωγή ερμηνειών. Ο πολίτης δεν ακούει απλώς τι συνέβη, αλλά τι «πραγματικά σημαίνει» αυτό που συνέβη — σύμφωνα με την οπτική του εκάστοτε σχολιαστή. Έτσι, η δημοσιογραφία μετατρέπεται σε πολιτικό εμπόριο: όπως οι ηγέτες «πουλάνε» πολιτικές στον λαό, έτσι και τα μέσα «πουλάνε» την εκδοχή της πραγματικότητας που εξυπηρετεί τις ανάγκες τους.
Η διαδικασία αυτή οδηγεί σε γνωστική χειραγώγηση. Οι πολίτες χάνουν τη δυνατότητα να συγκροτήσουν αυτόνομη άποψη, γιατί η πληροφορία φτάνει σε αυτούς ήδη «πακεταρισμένη» με ερμηνευτικά φίλτρα. Όταν οι πολιτικοί κατηγορούνται για προπαγάνδα, τα πάνελ συχνά ξεχνούν ότι μετέχουν στην ίδια λογική — απλώς σε άλλη συσκευασία.
Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης είναι επιχειρήσεις. Το προϊόν τους είναι η προσοχή του κοινού και ο στόχος τους η εμπορική αξιοποίηση αυτής της προσοχής. Σε ένα περιβάλλον κορεσμού πληροφορίας, η ουδέτερη και ψύχραιμη ανάλυση δεν έχει υψηλή εμπορική αξία· αντίθετα, η ένταση, η πόλωση και οι δραματοποιημένες αντιπαραθέσεις προσελκύουν περισσότερους θεατές.
Η οικονομική πίεση οδηγεί τα πάνελ να λειτουργούν ως infotainment, δηλαδή η ενημέρωση συγχωνεύεται με την ψυχαγωγία, και η πολιτική ανάλυση γίνεται τηλεοπτικό σόου. Η αλήθεια υποχωρεί μπροστά στην ανάγκη για νούμερα τηλεθέασης.
Παράδειγμα: Κατά τη διάρκεια διεθνών κρίσεων, όπως η εισβολή στο Ιράκ (2003) ή η πρόσφατη ρωσο-ουκρανική σύγκρουση, η ανάγκη για «συνεχή κάλυψη» οδήγησε σε μαραθώνιες εκπομπές όπου η πραγματική ειδησεογραφία εναλλασσόταν με ατέρμονες συζητήσεις, υποθέσεις και ανάλυση «σε πραγματικό χρόνο». Η αγορά απαιτούσε περιεχόμενο και το πάνελ το παρήγαγε, συχνά εις βάρος της ακρίβειας.
Η έντιμη πληροφόρηση προϋποθέτει τρία βασικά στοιχεία:
Ακρίβεια: η μετάδοση γεγονότων όπως συνέβησαν.
Ισορροπία: η παρουσίαση πολλών απόψεων χωρίς μεροληψία.
Διαφάνεια: η γνωστοποίηση τυχόν συμφερόντων ή προκαταλήψεων.
Τα πάνελ συχνά αποτυγχάνουν και στα τρία.
Ο σχολιασμός αναμειγνύεται με την είδηση, η επιλογή προσκεκλημένων είναι συστηματικά μεροληπτική, και τα συμφέροντα —πολιτικά ή επιχειρηματικά— καλύπτονται πίσω από τον μανδύα της «αντικειμενικότητας».
Διεθνώς, το φαινόμενο αυτό έχει αποτυπωθεί χαρακτηριστικά στην αμερικανική καλωδιακή τηλεόραση, όπου δίκτυα όπως το Fox News ή το MSNBC έχουν κατηγορηθεί για ιδεολογική πόλωση και για την κατασκευή παράλληλων πραγματικοτήτων, προσαρμοσμένων στις πολιτικές προτιμήσεις του κοινού τους. Η ίδια τάση, σε μικρότερη κλίμακα, έχει περάσει και στην Ευρώπη.
Η χρήση του παραδείγματος του Αττίλα ως «μάστιγα του Θεού» δεν είναι τυχαία.
Στην περίπτωση του Αττίλα, η απειλή ήταν εξωτερική, απτή και ορατή.
Στην περίπτωση των πάνελ, η απειλή είναι εσωτερική, άυλη και αόρατη στις πρώτες της εκδηλώσεις.
Όπως οι επιδρομές των Ούννων διατάραξαν τις ισορροπίες της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, έτσι και η διαρκής επιδρομή ερμηνειών στα μέσα διαταράσσει την ισορροπία της δημόσιας σφαίρας.
Η σύγχρονη «μάστιγα» δεν καίει πόλεις· καίει γέφυρες επικοινωνίας.
Δεν λεηλατεί θησαυρούς· λεηλατεί την εμπιστοσύνη και την κριτική σκέψη.
Η δημοκρατία προϋποθέτει πολίτες που έχουν πρόσβαση σε αξιόπιστη, ακριβή και ισορροπημένη πληροφόρηση. Όταν αυτή η προϋπόθεση υπονομεύεται, η δημοκρατική διαδικασία αλλοιώνεται. Οι εκλογικές επιλογές βασίζονται όχι σε πραγματικά δεδομένα, αλλά σε κατασκευασμένες αφηγήσεις. Οι πολιτικοί λόγοι και οι δημοσιογραφικές ερμηνείες αλληλοτροφοδοτούνται, δημιουργώντας έναν κλειστό κύκλο στον οποίο η αλήθεια υποχωρεί.
Η συνέπεια είναι η πόλωση, οι πολίτες χωρίζονται σε στρατόπεδα που καταναλώνουν διαφορετικές εκδοχές της πραγματικότητας, αδυνατώντας να συνεννοηθούν ακόμη και για τα βασικά γεγονότα. Η δημόσια σφαίρα κατακερματίζεται και η πολιτική μετατρέπεται σε πεδίο συνεχούς σύγκρουσης.
Στην ελληνική εμπειρία, αυτό παρατηρήθηκε έντονα την περίοδο της οικονομικής κρίσης (2010–2015), όταν οι τηλεοπτικές συζητήσεις χωρίζονταν σε «φιλομνημονιακά» και «αντιμνημονιακά» πάνελ, συχνά προβάλλοντας όχι κοινά δεδομένα αλλά εντελώς διαφορετικές αφηγήσεις της πραγματικότητας. Το αποτέλεσμα ήταν η ενίσχυση του κοινωνικού διχασμού.
Η αντιμετώπιση αυτής της «μάστιγας» δεν είναι εύκολη, αλλά υπάρχουν βήματα που μπορούν να συμβάλουν:
Ενίσχυση της δημοσιογραφικής δεοντολογίας
— θεσμικοί μηχανισμοί που διασφαλίζουν διαφάνεια και ακρίβεια.
Εκπαίδευση του κοινού
— ανάπτυξη κριτικής σκέψης και δεξιοτήτων ανάλυσης των μέσων. Πλουραλισμός μέσων
— στήριξη ανεξάρτητων και μη εμπορευματοποιημένων πηγών πληροφόρησης.
Διαχωρισμός είδησης και σχολιασμού — σαφής διάκριση μεταξύ του τι συνέβη και του τι πιστεύει ο παρουσιαστής. Διαφάνεια στις χρηματοδοτήσεις— ώστε το κοινό να γνωρίζει ποια συμφέροντα ενδέχεται να επηρεάζουν το περιεχόμενο.
Τα πάνελ και τα μέσα που λειτουργούν ως μηχανισμοί ερμηνευτικής χειραγώγησης αποτελούν μια νέα μορφή «μάστιγας», όχι επειδή μεταδίδουν πληροφορίες, αλλά επειδή τις μετατρέπουν σε όπλα πολιτικής και εμπορικής εκμετάλλευσης.
Η σύγχρονη δημοσιογραφία και τα μέσα ενημέρωσης δεν περιορίζονται απλώς στην μετάδοση γεγονότων· μετασχηματίζονται σε μηχανισμούς προπαγάνδας που επιχειρούν να επηρεάσουν προσωπικότητες και να ελέγξουν τη συμπεριφορά των πολιτών προς επιθυμητούς πολιτικούς και κοινωνικούς στόχους.
Όπως ορίζει ο Leonard Doob, προπαγάνδα είναι «η προσπάθεια να επηρεαστούν οι προσωπικότητες και να ελεγχθεί η συμπεριφορά των ατόμων προς επιθυμητούς στόχους».
Αυτή η διαδικασία, όταν λαμβάνει χώρα υπό το πέπλο της «αντικειμενικής» πληροφόρησης, αλλοιώνει την ελεύθερη βούληση των πολιτών, μετατρέποντας τους από ενεργούς συμμετέχοντες σε παθητικούς θεατές μιας πολιτικής θεατρικής παράστασης. Η εικονική πραγματικότητα που κατασκευάζουν τα τηλεοπτικά πάνελ, όχι μόνο παραμορφώνει την αλήθεια, αλλά υπονομεύει και την ίδια τη βάση της δημοκρατίας.
Σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία μετατρέπεται σε κατασκευή, η μεγαλύτερη πρόκληση δεν είναι μόνο να αποκαλύψουμε τις αλήθειες πίσω από τις αφηγήσεις, αλλά και να ανακτήσουμε την αυθεντικότητα της ελεύθερης βούλησης — την ικανότητα να κρίνουμε, να αμφισβητούμε και να αντιστεκόμαστε στην επιβολή έτοιμων ιδεών.
Η ελευθερία δεν είναι δεδομένη. Είναι μια συνεχής μάχη ενάντια στις δυνάμεις που επιδιώκουν να τη νοθεύσουν, και μόνο μέσα από αυτήν την εγρήγορση μπορεί να επιβιώσει η δημοκρατία.
Γιατί η δημοκρατία, για να επιβιώσει, χρειάζεται όχι απλώς πληροφόρηση, αλλά έντιμη πληροφόρηση. Χρειάζεται πολίτες που να μπορούν να ξεχωρίσουν την είδηση από την ερμηνεία, τον διάλογο από τη θεατρική σύγκρουση, την ενημέρωση από την ψυχαγωγία μεταμφιεσμένη σε ανάλυση. Μόνο τότε η δημόσια σφαίρα θα πάψει να θυμίζει πεδίο μάχης, και θα ξαναγίνει χώρος συνεννόησης.
