Του Σωκράτη Ε. Αργύρη και Απόστολου Λουλουδάκη
«Εκεί που καίνε βιβλία, στο τέλος θα κάψουν και ανθρώπους». Η φράση του Χάινριχ Χάινε, από το έργο του Almansor που γράφτηκε το 1821, δεν ήταν μια μεταφυσική προφητεία για τον ναζισμό, αλλά μια ιστορική προειδοποίηση για τη μισαλλοδοξία και τη βία που γεννά η προσπάθεια βίαιης εξάλειψης της διαφορετικής σκέψης. Στις 10 Μαΐου 1933, σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, τα βιβλία του ίδιου του Χάινε ρίχνονταν στις φωτιές των ναζιστικών φοιτητικών οργανώσεων. Στην πλατεία Opernplatz του Βερολίνου, περίπου είκοσι χιλιάδες τόμοι παραδίδονταν στις φλόγες, ενώ ο Γκέμπελς εκφωνούσε τον λόγο του μπροστά σε ένα αλαλάζον πλήθος δεκάδων χιλιάδων ανθρώπων. Δεν επρόκειτο για μια αυθόρμητη έκρηξη λαϊκής αγανάκτησης, αλλά για μια ενορχηστρωμένη τελετουργία πολιτισμικής εκκαθάρισης, οργανωμένη από φοιτητές που είχαν προσχωρήσει στον εθνικοσοσιαλισμό, με την πλήρη κάλυψη του νέου καθεστώτος. Η φωτιά δεν έκαιγε απλώς χαρτί· διακήρυσσε βίαια ποιος είχε πλέον το μονοπώλιο να ορίζει τι ήταν γερμανικό, ποια ιδέα ήταν αποδεκτή και ποιο υποκείμενο δικαιούνταν να ανήκει στην εθνική κοινότητα.
Η ανάδυση του Αδόλφου Χίτλερ στην πολιτική σκηνή του Μεσοπολέμου και η συνακόλουθη οικοδόμηση του Τρίτου Ράιχ δεν υπήρξαν προϊόντα μιας μεταφυσικής, συλλογικής γοητείας, ούτε η νομοτελειακή κατάληξη ενός τυφλού γερμανικού πεπρωμένου, αλλά η επιτυχής τροχιά ενός πολιτικού απατεώνα που αντλούσε την ισχύ του από την οργανωμένη παραμόρφωση της πραγματικότητας. Αν ξύσει κανείς την επιφάνεια της ναζιστικής μυθολογίας, αποκαλύπτεται ένας τυχοδιώκτης που στερούνταν κάθε ηθικού φραγμού, αλλά διέθετε το μοναδικό χάρισμα να οσφραίνεται τις ταπεινώσεις, τις κοινωνικές ανασφάλειες και τις εθνικές ματαιώσεις μιας ηττημένης κοινωνίας, μετατρέποντάς τις συστηματικά σε προσωπικό πολιτικό κεφάλαιο. Στο φόντο αυτής της ανόδου, «Οι Καταραμένοι» δεν είναι πλέον μόνο οι παρακμιακοί ήρωες της εμβληματικής ταινίας του Λουκίνο Βισκόντι, αλλά ολόκληρη η πολιτική, στρατιωτική και οικονομική ελίτ της Γερμανίας, η οποία πίστεψε, με μια σχεδόν εγκληματική αλαζονεία, ότι μπορούσε να χρησιμοποιήσει έναν τσαρλατάνο για να εξυπηρετήσει τις δικές της σκοπιμότητες, για να βρεθεί τελικά η ίδια εγκλωβισμένη στον ιστό του.
Αυτή η άνοδος στην εξουσία και η επακόλουθη οικοδόμηση της ναζιστικής δυστοπίας δεν αποτελούν ένα ιστορικό παράδοξο που γεννήθηκε στο κενό, αλλά την πιο σκοτεινή, ορθολογικά οργανωμένη νομοτέλεια μιας ευρωπαϊκής κρίσης. Το βαθύ μυστήριο που συνεχίζει να βασανίζει την πολιτική επιστήμη και την ιστοριογραφία επικεντρώνεται στο πώς ένας άνθρωπος που γεννήθηκε στην Αυστροουγγρία, απέτυχε δύο φορές να εισαχθεί στην Ακαδημία Καλών Τεχνών της Βιέννης, έζησε για χρόνια στο κοινωνικό περιθώριο των ασύλων αστέγων και παρέμεινε ανιθαγενής για περίπου επτά χρόνια, κατόρθωσε να γίνει ο απόλυτος εκφρατής μιας ακραίας γερμανικής εθνικής ιδέας. Πώς είναι δυνατόν ένας πολιτικά ασήμαντος ξένος, ένας απόκληρος χωρίς περιουσία, να καταλάβει τα ηνία του πιο προηγμένου βιομηχανικά και πνευματικά έθνους της Ευρώπης;
Η Γερμανία δεν ήταν μια καθυστερημένη γωνιά της ηπείρου· ήταν η πατρίδα του Γκαίτε, του Σίλερ, του Καντ, του Χέγκελ και του Μπετόβεν, μια χώρα με βαθιά ριζωμένη διαφωτιστική παράδοση, επιστημονική πρωτοκαθεδρία και ένα από τα πιο προοδευτικά συντάγματα του κόσμου, αυτό της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Ωστόσο, η Δημοκρατία της Βαϊμάρης έφερε σοβαρές θεσμικές αδυναμίες: το άρθρο 48 έδινε στον πρόεδρο εκτεταμένες εξουσίες έκτακτης ανάγκης, τις οποίες ο Χίντενμπουργκ και οι κυβερνήσεις μετά το 1930 αξιοποίησαν για την παράκαμψη του κοινοβουλίου. Παράλληλα, το άρθρο 53 επέτρεπε στον πρόεδρο να διορίζει και να παύει τον καγκελάριο και τους υπουργούς, χωρίς να απαιτείται προηγούμενη κοινοβουλευτική εκλογή τους. Ταυτόχρονα, η Γερμανία δεν διέθετε εδραιωμένη παράδοση κοινοβουλευτικής δημοκρατίας σε εθνικό επίπεδο.
Η απάντηση στο πώς αυτό το οικοδόμημα έφτασε να αναγνωρίσει στον συγκεκριμένο άνθρωπο τον εαυτό του δεν βρίσκεται σε μια ψυχολογική ανατομία του Χίτλερ ούτε σε μια απλή ιστορία προσωπικής φιλοδοξίας. Απαιτεί την αποδόμηση του ίδιου του ναζιστικού μύθου και την ανάλυση των δομικών κοινωνικών, οικονομικών και ψυχολογικών μηχανισμών που επέτρεψαν σε έναν περιθωριακό «ξένο» να μετατραπεί στον απόλυτο εκφραστή της γερμανικής εθνικής μοίρας. Βρίσκεται σε ένα ευρύτερο πολιτικό, ταξικό και κοινωνικό περιβάλλον, το οποίο είχε διαμορφώσει, πολύ πριν από την εμφάνισή του, τις λέξεις, τους φόβους, τις προκαταλήψεις και τις προσδοκίες που εκείνος θα συνέδεε σε ένα εκρηκτικό μείγμα.
Ο Αδόλφος Χίτλερ γεννήθηκε στις 20 Απριλίου 1889 στο Μπράουναου αμ Ιν, μια μικρή αυστριακή πόλη κοντά στα σύνορα με τη Γερμανία. Ο πατέρας του, Αλόις, ήταν τελωνειακός υπάλληλος, άνθρωπος αυστηρός και αυταρχικός, ενώ η μητέρα του, Κλάρα, του έδειχνε ιδιαίτερη αδυναμία. Η οικογένεια μετακινήθηκε αρκετές φορές, ώσπου εγκαταστάθηκε στο Λιντς. Ο νεαρός Αδόλφος δεν είχε κάποια εξαιρετική σχολική επίδοση ούτε έδειξε ιδιαίτερη κλίση στις σπουδές. Η σχέση του με τον πατέρα του ήταν συγκρουσιακή, κυρίως εξαιτίας της επιθυμίας εκείνου να τον δει να ακολουθεί μια σταθερή επαγγελματική σταδιοδρομία. Ο γιος, αντίθετα, ονειρευόταν να γίνει ζωγράφος. Η απόσταση ανάμεσα στις φιλοδοξίες του και στις πραγματικές του δυνατότητες θα γινόταν ένα επαναλαμβανόμενο στοιχείο της ζωής του.
Το 1907, επιχείρησε να εισαχθεί στην Ακαδημία Καλών Τεχνών της Βιέννης. Απέτυχε. Οι εξεταστές έκριναν ότι οι ζωγραφικές του ικανότητες δεν ήταν επαρκείς και του υπέδειξαν να στραφεί περισσότερο στην αρχιτεκτονική. Το 1908 προσπάθησε ξανά και απορρίφθηκε εκ νέου. Η Βιέννη, που είχε φανταστεί ως πύλη προς την καλλιτεχνική του σταδιοδρομία, έγινε σταδιακά ο τόπος της οικονομικής του επισφάλειας. Έζησε σε φθηνά καταλύματα, πέρασε από περιόδους ακραίας φτώχειας και για ένα διάστημα φιλοξενήθηκε σε ξενώνα αστέγων. Αργότερα εγκαταστάθηκε σε ανδρικό ξενώνα, όπου εξασφάλιζε ένα περιορισμένο εισόδημα πουλώντας μικρές υδατογραφίες και αντίγραφα κτιρίων και τοπίων σε εμπόρους και τουρίστες. Δεν ήταν ακόμη ο πολιτικός ηγέτης που θα γνώριζε η Ευρώπη. Ήταν ένας αποτυχημένος επίδοξος ζωγράφος, χωρίς ιδιαίτερη κοινωνική θέση, μέσα σε μια μητρόπολη που συγκέντρωνε τις αντιφάσεις της παρακμάζουσας Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας.
Η Βιέννη εκείνων των χρόνων ήταν ένα ιδιόμορφο πολιτικό εργαστήριο. Μια πολυεθνική πρωτεύουσα, όπου συνυπήρχαν Γερμανοί, Τσέχοι, Ούγγροι, Πολωνοί, Εβραίοι και πληθυσμοί από πολλές περιοχές της αυτοκρατορίας. Η αστικοποίηση, η μετανάστευση, οι κοινωνικές ανισότητες και η πολιτική αμφισβήτηση της παλαιάς αυτοκρατορικής τάξης δημιουργούσαν ένα περιβάλλον έντονου ανταγωνισμού. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον ο αντισημιτισμός είχε ήδη μετατραπεί σε εργαλείο μαζικής πολιτικής κινητοποίησης. Ο δήμαρχος της Βιέννης Καρλ Λούεγκερ, ηγέτης του Χριστιανοκοινωνικού Κόμματος, είχε καταφέρει να συνδέσει τον λαϊκό συντηρητισμό, την αντιφιλελεύθερη ρητορική και την εχθρότητα προς τους Εβραίους σε μια αποτελεσματική εκλογική στρατηγική. Δεν ήταν ο πρώτος πολιτικός που χρησιμοποίησε τον αντισημιτισμό, αλλά ήταν από εκείνους που απέδειξαν ότι μπορούσε να μετατραπεί σε οργανωμένη μαζική πολιτική δύναμη. Παράλληλα, ο Γκέοργκ φον Σένερερ προωθούσε έναν επιθετικό πανγερμανισμό, που αμφισβητούσε την πολυεθνική αυτοκρατορία και ζητούσε την πολιτική ένωση των γερμανόφωνων πληθυσμών με το γερμανικό Ράιχ.
Στους ίδιους κύκλους κυκλοφορούσαν φυλετικές θεωρίες, αντισημιτικά έντυπα και έργα που επιχειρούσαν να προσδώσουν επιστημονικό κύρος σε προκαταλήψεις και ιεραρχήσεις των ανθρώπινων πληθυσμών. Ο Γάλλος Αρτύρ ντε Γκομπινό είχε ήδη δημοσιεύσει, στα μέσα του 19ου αιώνα, το Δοκίμιο για την ανισότητα των ανθρώπινων φυλών, ενώ ο Χιούστον Στιούαρτ Τσάμπερλεν, με τα Θεμέλια του δέκατου ένατου αιώνα του 1899, προσέφερε ένα ευρύ ιδεολογικό σχήμα που συνέδεε τη γερμανική εθνική ταυτότητα με τη φυλετική καθαρότητα και την αντιπαράθεση προς τον υποτιθέμενο εβραϊκό παράγοντα. Δεν διαθέτουμε, ωστόσο, ασφαλή τεκμήρια που να επιτρέπουν να αποδώσουμε στον νεαρό Χίτλερ την πλήρη γνώση και υιοθέτηση όλων αυτών των έργων. Ο ίδιος, στο Mein Kampf, θα παρουσιάσει αργότερα τη Βιέννη ως τον τόπο όπου υποτίθεται ότι ανακάλυψε την πολιτική του αποστολή και διαμόρφωσε την αντισημιτική του κοσμοθεωρία. Η αυτοβιογραφική αυτή αφήγηση εξυπηρετούσε και έναν πολιτικό σκοπό: να εμφανίσει την ιδεολογική του εξέλιξη ως μια σχεδόν αναπόφευκτη αποκάλυψη. Η ιστορική έρευνα, όμως, δεν επιβεβαιώνει μια τόσο ευθύγραμμη διαδρομή. Η ριζοσπαστικοποίησή του θα συνεχιστεί και θα αποκτήσει σαφέστερη μορφή μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Τον Μάιο του 1913 εγκατέλειψε τη Βιέννη και εγκαταστάθηκε στο Μόναχο. Η μετακίνησή του συνδεόταν και με την επιθυμία του να αποφύγει την αυστριακή στρατιωτική θητεία. Τον Ιανουάριο του 1914 εντοπίστηκε από τις αυστριακές αρχές και κλήθηκε στο Σάλτσμπουργκ για στρατιωτική εξέταση, όπου κρίθηκε ακατάλληλος για υπηρεσία. Όταν ξέσπασε ο πόλεμος, όμως, η στάση του άλλαξε. Παρότι ήταν Αυστριακός υπήκοος, ζήτησε άδεια να υπηρετήσει στον βαυαρικό στρατό και έγινε δεκτός. Κατατάχθηκε στο 16ο Εφεδρικό Σύνταγμα Πεζικού της Βαυαρίας, γνωστό ως Σύνταγμα Λιστ, και βρέθηκε στο Δυτικό Μέτωπο.
Υπηρέτησε κυρίως ως αγγελιαφόρος, μεταφέροντας διαταγές ανάμεσα στις μονάδες, και έφτασε μόνο μέχρι τον βαθμό του Gefreiter, ενός χαμηλόβαθμου βαθμού του γερμανικού στρατού, χωρίς να προαχθεί περαιτέρω. Τιμήθηκε με τον Σιδηρούν Σταυρό δεύτερης τάξης το 1914 και πρώτης τάξης το 1918, μια διάκριση που αργότερα θα ενσωματωνόταν στον προσωπικό του μύθο.
Η εμπειρία των χαρακωμάτων δεν λειτούργησε μόνο ως πεδίο μάχης, αλλά ως ο καταλύτης που μεταμόρφωσε τον αποτυχημένο καλλιτέχνη σε όργανο μιας συστηματικής πολιτικής απάτης. Για τον Χίτλερ, όπως και για χιλιάδες άλλους στρατιώτες, ο πόλεμος προσέφερε μια διέξοδο από την κοινωνική ασημαντότητα, μια ψευδαίσθηση συντροφικότητας και έναν σκοπό που η πεζή πραγματικότητα της Βιέννης και του Μονάχου τού είχε στερήσει. Όταν τον Οκτώβριο του 1918 τραυματίστηκε από αέρια μουστάρδας στο Πασεντάλε και μεταφέρθηκε στο στρατιωτικό νοσοκομείο του Πάζεβαλκ, βρέθηκε αντιμέτωπος με την κατάρρευση του κόσμου που είχε μόλις εγκολπωθεί. Η είδηση της ανακωχής της 11ης Νοεμβρίου, η πτώση της μοναρχίας των Χοεντσόλερν και η ανακήρυξη της δημοκρατίας δεν βιώθηκαν ως το τέλος μιας σφαγής, αλλά ως μια ανείπωτη προδοσία.
Η Συνθήκη των Βερσαλλιών του 1919 αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα σημεία αναφοράς της οργής που συσσωρεύτηκε στη γερμανική κοινωνία μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η απώλεια εδαφών, οι βαριές πολεμικές αποζημιώσεις και η ηθική ταπείνωση που συνδέθηκε με τη ρήτρα πολεμικής ευθύνης δημιούργησαν ένα πολιτικό και ψυχολογικό υπόστρωμα πάνω στο οποίο αναπτύχθηκε ο εθνικιστικός ρεβανσισμός. Ο Χίτλερ, λειτουργώντας ως ένας ιδιότυπος «άπατρης» της πολιτικής –ένας πατριώτης της πρόσοψης, του οποίου ολόκληρη η πολιτική ύπαρξη βασιζόταν στην εργαλειοποίηση του εθνικού τραύματος – μετέτρεψε αυτή την οργή σε υπόσχεση εκδίκησης και αποκατάστασης της γερμανικής ισχύος.
Ο πόλεμος, ωστόσο, δεν ήταν μόνο η εμπειρία των χαρακωμάτων. Ήταν και η μεγάλη πολιτική τομή που θα καθόριζε τη μετέπειτα πορεία της Γερμανίας. Η ήττα του 1918, η κατάρρευση της αυτοκρατορίας και η υπογραφή της ανακωχής δημιούργησαν ένα βαθύ τραύμα σε μια κοινωνία που είχε συνηθίσει να αντιλαμβάνεται τον εαυτό της ως ανερχόμενη στρατιωτική και βιομηχανική δύναμη.
Η στρατιωτική ηγεσία, αντί να αναλάβει την ιστορική ευθύνη για την επιχειρησιακή της αποτυχία, συνέβαλε καθοριστικά στη διάδοση του δηλητηριώδους μύθου της «μαχαιριάς στην πλάτη» (Dolchstoßlegende). Σύμφωνα με αυτό το κατασκευασμένο αφήγημα, ο γερμανικός στρατός δεν είχε ηττηθεί στο πεδίο της μάχης, αλλά είχε προδοθεί εκ των έσω από τους πολιτικούς, τους σοσιαλιστές και τους Εβραίους.
Ο στρατάρχης Πάουλ φον Χίντενμπουργκ και ο στρατηγός Έριχ Λούντεντορφ ενορχήστρωσαν συστηματικά αυτή την ερμηνεία, μεθοδεύοντας τη μετακύληση των ευθυνών στην πολιτική ηγεσία. Η αλήθεια, ωστόσο, ήταν ριζικά διαφορετική: ήδη από τα τέλη Σεπτεμβρίου του 1918, ο ίδιος ο Λούντεντορφ είχε ενημερώσει την πολιτική ηγεσία ότι το δυτικό μέτωπο βρισκόταν στα πρόθυρα ολοκληρωτικής κατάρρευσης. Καθώς η Γερμανία δεν διέθετε πλέον τις παραμικρές στρατιωτικές εφεδρείες για να ανακόψει την προέλαση των Συμμάχων, η Ανώτατη Στρατιωτική Διοίκηση (OHL) πίεσε εσπευσμένα για τη δημιουργία μιας πολιτικής κυβέρνησης υπό τον πρίγκιπα Μαξ της Βάδης. Η κίνηση αυτή δεν έγινε από δημοκρατική ευαισθησία, αλλά με έναν σαφή, κυνικό στόχο: να φορτωθεί το ασήκωτο βάρος της αναπόφευκτης ήττας στις πλάτες των πολιτικών.
Η κορύφωση αυτής της συνειδητής παραχάραξης της Ιστορίας σημειώθηκε στις 18 Νοεμβρίου 1919. Εμφανιζόμενος ενώπιον της κοινοβουλευτικής εξεταστικής επιτροπής του Ράιχσταγκ, η οποία διερευνούσε τα αίτια της κατάρρευσης, ο Χίντενμπουργκ διάβασε μια γραπτή δήλωση που είχε συνδιαμορφώσει με τον Λούντεντορφ. Με θεατρική ψυχραιμία, απέδωσε την ήττα στην υποτιθέμενη υπονόμευση και προδοσία του στρατού από τις επαναστατικές δυνάμεις του εσωτερικού μετώπου, νομιμοποιώντας θεσμικά το ψεύδος. Ο Λούντεντορφ θα βρεθεί ξανά στο προσκήνιο τέσσερα χρόνια αργότερα, συμμετέχοντας στο πλευρό του Χίτλερ στο πραξικόπημα της Μπυραρίας, τον Νοέμβριο του 1923.
Έτσι, η Δημοκρατία της Βαϊμάρης γεννήθηκε τον Νοέμβριο του 1918 μέσα στις στάχτες της ηττημένης Γερμανικής Αυτοκρατορίας και αμέσως μετά την παραίτηση του Κάιζερ Γουλιέλμου Β΄. Αν και τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο τον είχε κηρύξει και διεξάγει από το 1914 η αυτοκρατορική Γερμανία, υπό την απόλυτη πολιτική και στρατιωτική ευθύνη του Κάιζερ και των στρατηγών, το νέο δημοκρατικό πολίτευμα κλήθηκε να πληρώσει τον λογαριασμό.
Οι πολιτικοί που ανέλαβαν το τραγικό καθήκον να υπογράψουν την ανακωχή της Κομπιέν στις 11 Νοεμβρίου 1918 —και αργότερα την ταπεινωτική Συνθήκη των Βερσαλλιών—, όπως ο μετριοπαθής κεντρώος πολιτικός Ματίας Έρτσμπεργκερ, στιγματίστηκαν αμέσως από την εθνικιστική ακροδεξιά ως «οι εγκληματίες του Νοεμβρίου» (Novemberverbrecher).
Αυτό το ιστορικό παράδοξο στέρησε εξαρχής από τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης την πολιτική νομιμοποίηση στα μάτια ενός μεγάλου μέρους του πληθυσμού. Το νέο πολιτικό σύστημα βρέθηκε στην άχαρη θέση να απολογείται διαρκώς για έναν πόλεμο τον οποίο δεν είχε ξεκινήσει και να διαχειρίζεται τις οδυνηρές συνέπειες, τις δυσβάσταχτες πολεμικές αποζημιώσεις και την εθνική ματαίωση μιας συνθηκολόγησης, η οποία είχε καταστεί αναπόφευκτη αποκλειστικά και μόνο λόγω της στρατιωτικής αποτυχίας του παλαιού, αυταρχικού καθεστώτος.
Όταν ο Χίτλερ επέστρεψε στο Μόναχο, στα τέλη Νοεμβρίου 1918, η Βαυαρία βρισκόταν ήδη σε επαναστατικό αναβρασμό. Στις 7 Νοεμβρίου είχε ανατραπεί η μοναρχία και ο σοσιαλιστής Κουρτ Άισνερ είχε αναλάβει την ηγεσία της νέας δημοκρατικής κυβέρνησης. Η δολοφονία του, στις 21 Φεβρουαρίου 1919, από τον ακροδεξιό Άντον Γκραφ φον Άρκο άουφ Βάλεϊ (Anton Graf von Arco auf Valley), προκάλεσε νέα πολιτική αποσταθεροποίηση. Ο Άρκο ήταν Βαυαρός αριστοκράτης, πρώην αξιωματικός του στρατού και φανατικός μοναρχικός, αντισημίτης και εθνικιστής, ο οποίος αντιλαμβανόταν την επανάσταση και την ανατροπή της μοναρχίας ως προδοσία.
Τον Απρίλιο του ίδιου έτους ανακηρύχθηκε η Βαυαρική Δημοκρατία των Συμβουλίων, η οποία καταλύθηκε λίγες εβδομάδες αργότερα από στρατιωτικές δυνάμεις και μονάδες των Freikorps. Η καταστολή υπήρξε βίαιη και άφησε πίσω της βαθιά κοινωνικά τραύματα. Η Βαυαρία μετατράπηκε σταδιακά σε αυτό που οι συντηρητικοί κύκλοι αποκαλούσαν Ordnungszelle, «κύτταρο τάξης», δηλαδή ένα προπύργιο απέναντι στην επαναστατική Αριστερά και τη δημοκρατία της Βαϊμάρης. Δεν ήταν ολόκληρη η βαυαρική κοινωνία ακροδεξιά, ούτε υπήρχε ενιαίο σχέδιο για την ανάδειξη του Χίτλερ. Υπήρχε, όμως, ένα πολιτικό περιβάλλον στο οποίο ο αντικομμουνισμός, ο εθνικισμός, η εχθρότητα προς την κοινοβουλευτική δημοκρατία και η ανοχή προς την παραστρατιωτική βία μπορούσαν να συνυπάρχουν.
Ο Χίτλερ παρέμεινε στον βαυαρικό στρατό μετά την ανακωχή, όχι επειδή είχε αποφασίσει από την αρχή να ακολουθήσει πολιτική σταδιοδρομία, αλλά επειδή δεν διέθετε άλλη επαγγελματική προοπτική. Η στρατιωτική υπηρεσία τού προσέφερε στέγη, τροφή και έναν στοιχειώδη ρόλο σε μια κοινωνία που άλλαζε βίαια. Εκεί ακριβώς συνέβη μια από τις λιγότερο γνωστές αλλά καθοριστικές μετατοπίσεις της ζωής του. Ο στρατός δεν τον αντιμετώπισε απλώς ως έναν στρατιώτη με ακραίες απόψεις. Ανακάλυψε ότι μπορούσε να μιλά, να πείθει και να επηρεάζει ακροατήρια. Το καλοκαίρι του 1919, ο λοχαγός Καρλ Μάιρ, επικεφαλής του τμήματος πληροφοριών και πολιτικής διαφώτισης της βαυαρικής στρατιωτικής διοίκησης, τον ενέταξε σε μηχανισμούς αντιμπολσεβικικής προπαγάνδας. Ο Χίτλερ παρακολούθησε σχετικά μαθήματα στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου και στη συνέχεια στάλθηκε στο στρατόπεδο του Λέχφελντ για να συμμετάσχει στην πολιτική εκπαίδευση στρατιωτών. Ο σκοπός ήταν να αντιμετωπιστεί η επαναστατική επιρροή στις ένοπλες δυνάμεις και να ενισχυθεί ο εθνικισμός. Ο στρατός, με άλλα λόγια, του προσέφερε το πρώτο του ακροατήριο και τον πρώτο μηχανισμό μέσα από τον οποίο μπορούσε να ασκήσει πολιτική επιρροή.
Σε αυτό ακριβώς το περιβάλλον, τον Σεπτέμβριο του 1919, ο λοχαγός Καρλ Μάιρ έστειλε τον Αδόλφο Χίτλερ ως στρατιωτικό παρατηρητή. Η οργάνωση αριθμούσε τότε μόλις μερικές δεκάδες μέλη. Ο Χίτλερ δεν εμφανίστηκε στο προσκήνιο ως ιδρυτής ούτε ως ένας πολιτικός με προδιαγεγραμμένη ισχύ· ήταν ένας χαμηλόβαθμος πληροφοριοδότης του στρατού που διέκρινε σε αυτή την ασήμαντη ομάδα την ιδανική πλατφόρμα για να μετατρέψει το μοναδικό του χάρισμα, τον φανατικό προφορικό λόγο, σε προσωπικό πολιτικό κεφάλαιο. Λίγο αργότερα εντάχθηκε ως μέλος της και άρχισε να κυριαρχεί γρήγορα στις δημόσιες συγκεντρώσεις της. Η δυναμική αυτή είσοδος προκάλεσε άμεσα εσωτερικές τριβές.
Η Γερμανική Εργατική Ένωση (Deutsche Arbeiterpartei – DAP) δεν γεννήθηκε στο κενό, αλλά υπήρξε το άμεσο προϊόν ενός ευρύτερου ιδεολογικού δικτύου. Ήδη από το 1918, οι ιδρυτές της, ο δημοσιογράφος Καρλ Χάρερ και ο σιδηροδρομικός τεχνίτης Άντον Ντρέξλερ, είχαν συγκροτήσει έναν κλειστό πολιτικό κύκλο με στόχο τη διάδοση σοβινιστικών ιδεών στα εργατικά στρώματα, προκειμένου να τα αποσπάσουν από την επιρροή του μαρξισμού.
Ο Καρλ Χάρερ ήταν παράλληλα μέλος της Εταιρείας Θούλης (Thule–Gesellschaft), μιας εθνικιστικής, αντισημιτικής και αποκρυφιστικής οργάνωσης του Μονάχου που συμμετείχε ενεργά στην αντικομμουνιστική αντεπανάσταση της Βαυαρίας. Στους κύκλους της Θούλης συναντούσε κανείς μέλη της αριστοκρατίας και του συντηρητικού αστικού κόσμου, μεταξύ των οποίων και τον πρίγκιπα Gustav von Thurn und Taxis. Αυτό το περιβάλλον τροφοδότησε ιδεολογικά τη συγκρότηση της DAP, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το κόμμα αποτελούσε απλώς ένα τυφλό πολιτικό της παρακλάδι.
Αυτός ο αρχικός κύκλος μετεξελίχθηκε επίσημα σε κόμμα στις 5 Ιανουαρίου 1919, αντλώντας τη ζωτικότητά του από ένα εκτεταμένο δίκτυο παγγερμανικών συλλόγων και ρατσιστικών εκδοτικών κύκλων που είχαν αναπτυχθεί στη Γερμανία και την Αυστρία πολύ πριν από τον πόλεμο. Η DAP αποτελούσε τη γέφυρα ανάμεσα στον εκλεκτικό αντισημισμό των εθνικιστικών σαλονιών και τη μετέπειτα μαζική βαρβαρότητα των πεζοδρομίων.
Ο Ντίτριχ Έκαρτ, δημοσιογράφος και συγγραφέας, έγινε ένας από τους σημαντικότερους πρώιμους υποστηρικτές του Χίτλερ. Τον έφερε σε επαφή με εύπορους κύκλους της βαυαρικής αστικής τάξης και τον βοήθησε να αποκτήσει πρόσβαση σε ανθρώπους που διέθεταν κοινωνικές διασυνδέσεις, χρήματα και επιρροή.
Ο Γκότφριντ Φέντερ, από την άλλη, προωθούσε μια αντισημιτική οικονομική θεωρία, με κεντρικό στόχο την καταγγελία του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου. Οι ιδέες αυτές δεν αποτελούσαν μια συνεκτική οικονομική θεωρία. Λειτουργούσαν περισσότερο ως πολιτικό λεξιλόγιο που επέτρεπε να αποδίδονται σύνθετα κοινωνικά προβλήματα σε έναν κατασκευασμένο εσωτερικό εχθρό.
Παρά τον σημαντικό ρόλο του στη διαμόρφωση της πρώιμης οικονομικής ιδεολογίας της NSDAP, ο Γκότφριντ Φέντερ δεν ανέλαβε υπουργικό αξίωμα μετά την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία. Τον Ιούλιο του 1933 διορίστηκε υφυπουργός στο υπουργείο Οικονομίας του Ράιχ, θέση σαφώς κατώτερη από εκείνη που προσδοκούσε. Η επιρροή του, άλλωστε, είχε ήδη περιοριστεί, καθώς ο Χίτλερ απομακρυνόταν από τις ριζοσπαστικές οικονομικές αντιλήψεις του και επιδίωκε τη συνεργασία με τους μεγάλους βιομηχάνους.
Η πρώτη γραπτή πολιτική τοποθέτηση του Χίτλερ για το λεγόμενο «εβραϊκό ζήτημα» έχει ημερομηνία 16 Σεπτεμβρίου 1919. Πρόκειται για επιστολή προς τον στρατιώτη Άντολφ Γκέμλιχ, στην οποία ο Χίτλερ υποστήριζε ότι ο αντισημιτισμός δεν έπρεπε να περιορίζεται σε συναισθηματικές εκδηλώσεις, αλλά να μετατραπεί σε οργανωμένη κρατική πολιτική. Οι Εβραίοι παρουσιάζονταν ως φυλετική κατηγορία, η οποία, κατά τη διατύπωσή του, δεν μπορούσε να ενσωματωθεί στη γερμανική κοινωνία. Η επιστολή είναι σημαντική επειδή αποδεικνύει ότι ήδη το 1919 ο αντισημιτισμός του είχε αποκτήσει σαφώς φυλετικό και πολιτικό χαρακτήρα. Δεν ήταν πλέον απλώς μια προκατάληψη που μπορούσε να εντοπιστεί στο περιβάλλον της Βιέννης. Είχε μετατραπεί σε πρόγραμμα αποκλεισμού. Η σύνδεση του αντισημιτισμού με τον αντικομμουνισμό θα γινόταν ακόμη πιο συστηματική: η επανάσταση, ο μπολσεβικισμός και η εβραϊκή ταυτότητα συγχωνεύονταν σε μια ψευδή συνωμοσιολογική κατασκευή, σύμφωνα με την οποία ένας υποτιθέμενος ενιαίος εχθρός απειλούσε ταυτόχρονα το έθνος, την ιδιοκτησία και την κοινωνική τάξη.
Στις 24 Φεβρουαρίου 1920, σε μια μεγάλη συγκέντρωση στη Μπυραρία Hofbräuhaus στο Μόναχο, η DAP παρουσίασε το πρόγραμμα των 25 σημείων και μετονομάστηκε σε Εθνικοσοσιαλιστικό Γερμανικό Εργατικό Κόμμα, το γνωστό NSDAP. Η ονομασία δεν ήταν τυχαία. Η λέξη «εργατικό» επιχειρούσε να προσελκύσει κοινωνικά στρώματα που είχαν απομακρυνθεί από τα παραδοσιακά αστικά κόμματα, ενώ ο «εθνικοσοσιαλισμός» προσπαθούσε να ιδιοποιηθεί την κοινωνική δυσαρέσκεια και να την αποσπάσει από το εργατικό κίνημα. Το πρόγραμμα συνδύαζε ακραίο εθνικισμό, αντισημιτισμό, αναθεώρηση της Συνθήκης των Βερσαλλιών, αποκλεισμό των Εβραίων από την πολιτική κοινότητα και απαίτηση για ισχυρή κεντρική εξουσία. Η πολιτική του αποτελεσματικότητα δεν βρισκόταν στην πρωτοτυπία των ιδεών του. Οι περισσότερες υπήρχαν ήδη σε διάφορες εκδοχές. Βρισκόταν στην ικανότητα να τις συνδέσει με μια υπόσχεση εθνικής αναγέννησης και να τις μετατρέψει σε απλό, επιθετικό και συναισθηματικά φορτισμένο πολιτικό μήνυμα.
Η επιδίωξη του Χίτλερ να μετατρέψει την οργάνωση σε ένα μαζικό πολιτικό κίνημα προκάλεσε τη ριζική διαφωνία του Καρλ Χάρερ, ο οποίος, ως πρώτος επικεφαλής του κόμματος, παραιτήθηκε το 1920, σηματοδοτώντας την πλήρη ιδεολογική και οργανωτική μετάλλαξη της DAP.
Τον Ιούλιο του 1921 ο Χίτλερ πέτυχε μια αποφασιστική εσωκομματική επικράτηση. Η ηγεσία της οργάνωσης είχε διαφωνήσει μαζί του για τη δυνατότητα συνεργασίας ή συγχώνευσης με άλλες εθνικιστικές ομάδες. Εκείνος παραιτήθηκε στις 11 Ιουλίου, γνωρίζοντας ότι η δημόσια απήχησή του είχε γίνει κρίσιμη για την ανάπτυξη του κόμματος. Η παραίτηση λειτούργησε ως μοχλός πίεσης.
Στις 29 Ιουλίου επέστρεψε και ανέλαβε την ηγεσία του κόμματος, με δικτατορικές εξουσίες, σε έκτακτη συνέλευση, ενώ ο Άντον Ντρέξλερ, ο δεύτερος συνιδρυτής της DAP, παραμερίστηκε σταδιακά και περιορίστηκε στη θέση του ισόβιου επίτιμου προέδρου, χωρίς ουσιαστική πολιτική επιρροή. Εδώ βρίσκεται μια από τις πρώτες σημαντικές μετατοπίσεις του κινήματος: ένα μικρό κόμμα που είχε δημιουργηθεί από συλλογική πρωτοβουλία μετατρεπόταν σε οργάνωση προσωποκεντρικής εξουσίας. Ο Χίτλερ δεν είχε ακόμη κατακτήσει το γερμανικό κράτος, αλλά είχε ήδη επιβάλει στο κόμμα του την αρχή ότι η πολιτική ενότητα ταυτίζεται με την υπακοή στον αρχηγό.
Η άνοδός του δεν στηρίχθηκε αποκλειστικά στα μέλη της οργάνωσης. Σταδιακά απέκτησε πρόσβαση σε κύκλους της βαυαρικής αστικής τάξης, σε ανθρώπους του στρατού, της γραφειοκρατίας και της οικονομικής ελίτ. Η οικογένεια των εκδοτών Μπρούκμαν, ο βιομήχανος πιάνων Έντουιν Μπεχστάιν και ο επιχειρηματίας Φριτς Τίσεν συγκαταλέγονταν μεταξύ των εύπορων υποστηρικτών που έβλεπαν στο NSDAP ένα χρήσιμο ανάχωμα απέναντι στην Αριστερά και στο εργατικό κίνημα. Δεν πρέπει, ωστόσο, να δημιουργείται η εντύπωση ότι το κόμμα χρηματοδοτούνταν αποκλειστικά από τη μεγάλη βιομηχανία ή ότι υπήρχε εξαρχής ένα ενιαίο σχέδιο των οικονομικών ελίτ. Στα πρώτα χρόνια τα έσοδα από τις συνδρομές και τις συγκεντρώσεις είχαν επίσης μεγάλη σημασία, ενώ πολλές χρηματοδοτικές διαδρομές παραμένουν αδιευκρίνιστες. Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι η πολιτική του Χίτλερ άρχισε να αποκτά πρόσβαση σε κοινωνικά δίκτυα πολύ ευρύτερα από τον αρχικό πυρήνα των οπαδών του. Οι εύποροι υποστηρικτές δεν χρειάζεται να συμμερίζονταν κάθε πτυχή της ναζιστικής ιδεολογίας. Αρκούσε ότι θεωρούσαν το κίνημα χρήσιμο για την ανατροπή της δημοκρατικής ισορροπίας και την αναχαίτιση της Αριστεράς.
Η μετατροπή αυτής της μικρής οργάνωσης σε πολιτική δύναμη απαιτούσε, όμως, κάτι περισσότερο από ομιλίες. Χρειαζόταν μηχανισμούς πειθαρχίας, προστασίας και εκφοβισμού.
Ήδη από το 1920 είχαν δημιουργηθεί ομάδες που αναλάμβαναν την προστασία των κομματικών συγκεντρώσεων από αντιπάλους και διαδηλωτές. Τον Νοέμβριο του 1920 ο ωρολογοποιός Εμίλ Μορίς οργάνωσε τη λεγόμενη Turn- und Sportabteilung (Τμήμα Γυμναστικής και Αθλητισμού), η οποία λειτουργούσε ως βάση για την ανάπτυξη μιας πιο οργανωμένης δύναμης κρούσης.
Στις 5 Οκτωβρίου 1921 η οργάνωση μετονομάστηκε σε Sturmabteilung (SA), δηλαδή Τάγμα Εφόδου.
Την αρχική στρατιωτική συγκρότηση και διοίκησή της ανέλαβε ο πρώην αξιωματικός του ναυτικού Χανς Ούλριχ Κλιντσχ (Hans Ulrich Klintzsch), με εντολή του Χέρμαν Έρχαρντ, επικεφαλής της ομώνυμης παραστρατιωτικής Ταξιαρχίας. Η αρχική αποστολή της ήταν η προστασία των κομματικών συγκεντρώσεων, αλλά γρήγορα εξελίχθηκε σε μηχανισμό οργανωμένης πολιτικής βίας. Η στελέχωση και η στρατιωτική της οργάνωση βασίστηκαν σε μεγάλο βαθμό σε πρώην μέλη των Freikorps, των εθελοντικών σωμάτων που είχαν αναπτυχθεί μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και είχαν συμμετάσχει στην καταστολή επαναστατικών κινημάτων. Ο Ερνστ Ρεμ, αξιωματικός με στενές σχέσεις με τη Reichswehr δηλαδή τις ένοπλες δυνάμεις της Γερμανίας κατά την περίοδο της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης (1919–1935) και τα παραστρατιωτικά δίκτυα, αποτέλεσε έναν από τους σημαντικότερους συνδέσμους ανάμεσα στην SA, τον στρατό και αυτούς τους κύκλους.
Στις 4 Νοεμβρίου 1921, σε συγκέντρωση στη Μπυραρία Hofbräuhaus του Μονάχου, οι ομάδες του NSDAP συγκρούστηκαν με αντιπάλους που είχαν επιχειρήσει να διακόψουν την εκδήλωση. Η ναζιστική προπαγάνδα θα παρουσιάσει αργότερα το περιστατικό ως «βάπτισμα του πυρός» των SA. Η βία δεν ήταν πλέον ένα ανεπιθύμητο παρακολούθημα των συγκεντρώσεων. Γινόταν μέρος της πολιτικής τους ταυτότητας. Η παρουσία των ομάδων εφόδου έστελνε ένα σαφές μήνυμα: οι πολιτικοί αντίπαλοι δεν θα αντιμετωπίζονταν μόνο με επιχειρήματα ή στις κάλπες, αλλά και με τη φυσική απειλή. Η πολιτική συμμετοχή άρχισε να αποκτά διαφορετικό περιεχόμενο για όσους δεν ανήκαν στο κίνημα. Η δυνατότητα να μιλήσουν, να οργανωθούν ή να συγκεντρωθούν εξαρτιόταν όλο και περισσότερο από το αν μπορούσαν να προστατευθούν από τη βία των αντιπάλων τους.
Τον Μάρτιο του 1923 ο Χέρμαν Γκέρινγκ ανέλαβε τη στρατιωτική διοίκηση των SA. Δημιούργησε κεντρικό επιτελείο και αναδιοργάνωσε τις μονάδες τους σε σχηματισμούς κρούσης, μετατρέποντας την αρχική ομάδα προστασίας των κομματικών συγκεντρώσεων σε παραστρατιωτική δύναμη με σαφέστερη στρατιωτική δομή. Παρέμεινε επικεφαλής μέχρι το αποτυχημένο πραξικόπημα της 9ης Νοεμβρίου 1923 της Μπυραρίας Bürgerbräukeller.
Καθώς η δύναμη των ομάδων εφόδου αυξανόταν, τον Μάρτιο του 1923, με εντολή του Χίτλερ, δημιουργήθηκε μια μικρότερη προσωπική φρουρά, η Stabswache, η οποία τον Μάιο μετεξελίχθηκε στο Stoßtrupp Hitler, υπό τη διοίκηση των Γιόζεφ Μπέρχτολντ και Γιούλιους Σρεκ. Η μονάδα αυτή συμμετείχε στο πραξικόπημα του Νοεμβρίου 1923 και διαλύθηκε μετά την αποτυχία του.
Η απόφαση του Αδόλφου Χίτλερ να επιχειρήσει το διαβόητο πραξικόπημα της Μπυραρίας Bürgerbräukeller στις 8 Νοεμβρίου 1923 δεν υπήρξε μια σπασμωδική, απομονωμένη ενέργεια, αλλά το αποκορύφωμα μιας πολιτικής κρίσης που κλιμακωνόταν επί εβδομάδες στο εσωτερικό της Βαυαρίας. Στο επίκεντρο αυτής της έντασης βρισκόταν μια ιδιότυπη σύγκρουση ανάμεσα στον αρχηγό του εθνικοσοσιαλισμού και την παραδοσιακή βαυαρική ηγεσία για το ποιος θα είχε τα ηνία και την πρωτοβουλία της ανατροπής της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης.
Το κρίσιμο σημείο καμπής σημειώθηκε στις 26 Σεπτεμβρίου 1923, όταν η κεντρική κυβέρνηση του Γκούσταβ Στρέζεμαν στο Βερολίνο αποφάσισε να τερματίσει την παθητική αντίσταση στη γαλλοβελγική κατοχή του Ρουρ. Αντιδρώντας άμεσα σε αυτή την υποχώρηση, η συντηρητική βαυαρική κυβέρνηση κήρυξε το κρατίδιο σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης και διόρισε τον Γκούσταβ φον Καρ ως γενικό επίτροπο, παραχωρώντας του ουσιαστικά δικτατορικές εξουσίες. Ο Καρ συγκρότησε αμέσως μια ισχυρή, άτυπη τριανδρία μαζί με τον διοικητή της Reichswehr στη Βαυαρία, Ότο φον Λόσοφ, και τον αρχηγό της βαυαρικής αστυνομίας, Χανς φον Ζάισερ. Αυτή η αυταρχική διευθυντική ομάδα επεδίωκε την ανατροπή του δημοκρατικού πολιτεύματος και την εγκαθίδρυση μιας εθνικής δικτατορίας, σκοπεύοντας να χρησιμοποιήσει τις ακροδεξιές παραστρατιωτικές οργανώσεις ως απλή δύναμη κρούσης και υποστήριξης των δικών της σχεδίων, πάντα υπό την κάλυψη της επίσημης στρατιωτικής ηγεσίας.
Για τον Χίτλερ, η εξέλιξη αυτή αποτελούσε θανάσιμο πολιτικό κίνδυνο. Το Εθνικοσοσιαλιστικό Κόμμα (NSDAP) είχε ήδη αποκτήσει υπολογίσιμη μάζα και επιρροή στη Βαυαρία, ενώ ο ίδιος είχε αναδειχθεί σε κεντρική φιγούρα του ριζοσπαστικού εθνικιστικού χώρου. Είχε μάλιστα κατορθώσει να διευρύνει την πολιτική και οργανωτική του επιρροή πέρα από τα όρια του κόμματός του. Στις 1 και 2 Σεπτεμβρίου 1923, κατά τη διάρκεια του Deutscher Tag στη Νυρεμβέργη, αναδιοργανώθηκε η συμμαχία των εθνικιστικών παραστρατιωτικών οργανώσεων και συγκροτήθηκε ο Deutscher Kampfbund (Γερμανικό Αγωνιστικό Μέτωπο). Στις 25 Σεπτεμβρίου ο Χίτλερ ανέλαβε την πολιτική ηγεσία του, με τον Χέρμαν Κρίμπελ στη στρατιωτική διεύθυνση και τον Μαξ Έρβιν φον Σόιμπνερ-Ρίχτερ στη διεύθυνση της οργάνωσης και τον στρατηγό Έριχ Λούντεντορφ ως εμβληματική στρατιωτική φυσιογνωμία.
Ο Χίτλερ φοβόταν βάσιμα ότι ο Καρ και η κρατική τριανδρία θα προχωρούσαν στην πολιτική ανατροπή μόνοι τους, αφήνοντας τον ίδιο στο περιθώριο και χωρίς πρωταγωνιστικό ρόλο στη νέα νομή της εξουσίας. Η βαθιά τους διαφωνία δεν αφορούσε τον τελικό στόχο —που παρέμενε η βίαιη διάλυση της δημοκρατίας και η αυταρχική αναδιοργάνωση της Γερμανίας— αλλά την ηγεσία, τον χρόνο και τη μεθοδολογία του εγχειρήματος.
Στις αρχές Νοεμβρίου, όταν έγινε πλέον προφανές ότι η βαυαρική ηγεσία δίσταζε και δεν σκόπευε να κινηθεί άμεσα σύμφωνα με τις δικές του ριζοσπαστικές επιδιώξεις, ο Χίτλερ αποφάσισε να εκβιάσει τις εξελίξεις και να αρπάξει την πρωτοβουλία των κινήσεων. Η ευκαιρία παρουσιάστηκε στις 8 Νοεμβρίου 1923, όταν ο Γκούσταβ φον Καρ διοργάνωσε μια μεγάλη πολιτική συγκέντρωση στην Μπυραρία Bürgerbräukeller του Μονάχου, συγκεντρώνοντας περίπου τρεις χιλιάδες εκπροσώπους της πολιτικής, στρατιωτικής και οικονομικής ελίτ της Βαυαρίας. Ο Καρ επρόκειτο να εκφωνήσει μια προγραμματική ομιλία με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Από τον λαό στο έθνος» (Vom Volk zur Nation), εστιάζοντας στην ανάγκη αντιμετώπισης του μαρξισμού. Ανάμεσα στους παρευρισκομένους βρίσκονταν ο πρωθυπουργός της Βαυαρίας Όιγκεν φον Κνίλινγκ, αρκετά μέλη του υπουργικού συμβουλίου, ο Λόσοφ, ο Ζάισερ και δεκάδες ανώτατοι αξιωματούχοι. Ο Χίτλερ, γνωρίζοντας ότι ολόκληρο το βαυαρικό κέντρο εξουσίας βρισκόταν συγκεντρωμένο σε έναν χώρο, εισέβαλε ένοπλος με τους άνδρες του, σχεδιάζοντας να τρομοκρατήσει τους παρευρισκομένους και να εξαναγκάσει τους επικεφαλής της βαυαρικής ηγεσίας να συμπαραταχθούν μαζί του σε μια πορεία προς το Βερολίνο.
Το σχέδιο αυτό αντλούσε ευθέως από το ιταλικό πρότυπο. Ο Χίτλερ επιδίωκε να επαναλάβει στη Γερμανία την επιτυχία του Μουσολίνι, ο οποίος είχε καταλάβει την εξουσία το 1922 με την Πορεία προς τη Ρώμη. Η Βαυαρία θα αποτελούσε την αφετηρία μιας αντίστοιχης επιχείρησης, με τελικό προορισμό το Βερολίνο.
Ωστόσο, η νύχτα δεν εξελίχθηκε όπως την είχε σχεδιάσει. Ενώ οι ένοπλες ομάδες των εθνικοσοσιαλιστών επιχειρούσαν να καταλάβουν κυβερνητικά και στρατιωτικά κτίρια, το εγχείρημα άρχισε να εμφανίζει σοβαρές οργανωτικές και επιχειρησιακές αδυναμίες. Οι πραξικοπηματίες απέτυχαν να ελέγξουν εγκαίρως το κεντρικό τηλεφωνικό κέντρο και δεν εξασφάλισαν τα υπόλοιπα κρίσιμα κέντρα επικοινωνίας και συγκοινωνιών, αφήνοντας στις κρατικές αρχές τη δυνατότητα να επικοινωνούν, να συντονίζουν την αντίστασή τους και να κινητοποιούν ενισχύσεις.
Το μεγαλύτερο όμως σφάλμα σημειώθηκε μέσα στην ίδια την Μπυραρία, όταν ο Έριχ Λούντεντορφ, επιδεικνύοντας μια μάλλον αφελή στρατιωτική ευγένεια, επέτρεψε στους Καρ, Λόσοφ και Ζάισερ να αποχωρήσουν, πιστεύοντας στον «λόγο τιμής» που είχαν δώσει υπό την απειλή των περιστρόφων. Μόλις βρέθηκαν ελεύθεροι, οι τρεις άνδρες αποκήρυξαν αμέσως την εξαναγκασμένη συμφωνία και κινητοποίησαν την αστυνομία και τον στρατό. Η Reichswehr αρνήθηκε κατηγορηματικά να προσχωρήσει στην ανταρσία, οι διοικητές της κράτησαν τις μονάδες τους πιστές στη νομιμότητα και το πραξικόπημα άρχισε να καταρρέει προτού καν προλάβει να εδραιωθεί στην πόλη.
Το πρωί της 9ης Νοεμβρίου, μέσα σε ένα κλίμα εμφανούς αποτυχίας, ο Χίτλερ και ο Λούντεντορφ επιχείρησαν μια απέλπιδα κίνηση εντυπωσιασμού, οργανώνοντας μια ένοπλη πορεία περίπου δύο χιλιάδων μελών του Kampfbund προς το κέντρο του Μονάχου. Στο πλαίσιο του πραξικοπήματος, ο Ερνστ Ρεμ είχε ήδη ηγηθεί ενός ένοπλου τμήματος των ταγμάτων εφόδου (SA), καταλαμβάνοντας το αρχηγείο της 7ης Στρατιωτικής Περιφέρειας, και οι άνδρες του παρέμεναν εκεί ταμπουρωμένοι· η πορεία αποσκοπούσε, μεταξύ άλλων, και στην απελευθέρωση και ενίσχυση αυτών των καθηλωμένων δυνάμεων.
Καθώς η φάλαγγα των πραξικοπηματιών πλησίαζε προς την πλατεία Odeonsplatz και το μνημείο Feldherrnhalle, βρέθηκε αντιμέτωπη με ένα ισχυρό μπλόκο της αστυνομίας. Μέσα στην ένταση, κάποιος πίεσε τη σκανδάλη και ακολούθησε μια καταιγιστική ανταλλαγή πυροβολισμών. Δεκαέξι πραξικοπηματίες και τέσσερις αστυνομικοί έπεσαν νεκροί στο πλακόστρωτο. Ανάμεσα στους νεκρούς ήταν και ο στενός πολιτικός σύμβουλος και οργανωτικός συνεργάτης του Χίτλερ, Μαξ Έρβιν φον Σόιμπνερ–Ρίχτερ, ο οποίος βάδιζε ακριβώς δίπλα του, με τα χέρια τους περασμένα μαζί· καθώς πυροβολήθηκε θανάσιμα στο στήθος, παρέσυρε βίαια τον Χίτλερ στο έδαφος, προκαλώντας του εξάρθρωση του ώμου, μια πτώση που πιθανότατα του έσωσε τη ζωή από τα επόμενα πυρά. Στην ίδια αιματηρή συμπλοκή τραυματίστηκε σοβαρά στον μηρό και ο Χέρμαν Γκέρινγκ, ο οποίος συμμετείχε ενεργά στην επιχείρηση. Το τραύμα του παρουσίασε βαριές επιπλοκές και μόλυνση, αναγκάζοντάς τον να διαφύγει κρυφά στην Αυστρία για να νοσηλευτεί στο Ίνσμπρουκ. Εκεί, για την αντιμετώπιση των ανυπόφορων πόνων, οι γιατροί τού χορήγησαν μεγάλες και επαναλαμβανόμενες δόσεις μορφίνης, μια ιατρική αναγκαιότητα που εξελίχθηκε σε έναν ισόβιο, καταστροφικό εθισμό. Η εξάρτησή του επιδεινώθηκε τα επόμενα χρόνια, οδηγώντας τον τελικά, το 1925, στη νοσηλεία στο ψυχιατρικό ίδρυμα Långbro της Σουηδίας, όπου υποβλήθηκε σε θεραπεία αποτοξίνωσης από τη μορφίνη και το Eukodal, ένα ισχυρό οπιοειδές αναλγητικό.
Στο πεδίο της μάχης, ο στρατηγός Λούντεντορφ αρνήθηκε να τραπεί σε φυγή και συνελήφθη επί τόπου από τις αρχές. Αντίθετα, ο τραυματισμένος Χίτλερ φυγαδεύτηκε εσπευσμένα με ένα αυτοκίνητο και βρήκε καταφύγιο στην εξοχική κατοικία του φίλου του, Έρνστ Χάνφσταενγκλ, στο Ούφινγκ. Η ελευθερία του κράτησε μόλις δύο εικοσιτετράωρα, καθώς συνελήφθη από την αστυνομία στις 11 Νοεμβρίου. Το πραξικόπημα είχε πλέον συντριβεί ολοκληρωτικά, η ηγεσία του βρισκόταν πίσω από τα κάγκελα της φυλακής και το ναζιστικό κόμμα τέθηκε άμεσα εκτός νόμου, σφραγίζοντας την παταγώδη αποτυχία της πρώτης απόπειρας των εθνικοσοσιαλιστών να καταλάβουν την εξουσία με τη βία των όπλων.
Η αποτυχία του πραξικοπήματος της Μπυραρίας Bürgerbräukeller, στις 8 και 9 Νοεμβρίου 1923, δεν σήμανε το τέλος της πολιτικής δράσης του Χίτλερ. Αντίθετα, η σύλληψή του και η παραπομπή του σε δίκη τού έδωσαν την ευκαιρία να μετατρέψει τη δικαστική διαδικασία σε δημόσιο πολιτικό βήμα. Το δικαστήριο τού επέτρεψε να παρουσιάσει τον εαυτό του ως πατριώτη που είχε επιχειρήσει να σώσει τη Γερμανία από την πολιτική παρακμή. Η επιείκεια που αντιμετώπισε από τη δικαιοσύνη ήταν ενδεικτική της πολιτικής μεροληψίας τμημάτων του κρατικού μηχανισμού απέναντι στην ακροδεξιά. Η ποινή του ήταν πενταετής φυλάκιση, αλλά αποφυλακίστηκε τον Δεκέμβριο του 1924, αφού είχε εκτίσει λιγότερο από έναν χρόνο.
Στη φυλακή του Λάντσμπεργκ άρχισε να γράφει το βιβλίο που θα γινόταν γνωστό ως Mein Kampf. Ο αρχικός τίτλος ήταν «Τέσσεραμισι χρόνια αγώνα εναντίον του ψεύδους, της βλακείας και της δειλίας. Ένας απολογισμός». Ο τελικός τίτλος ήταν πολύ συντομότερος και πιο προσωποκεντρικός: «Ο Αγών μου». Δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα ποιος είχε την καθοριστική πρωτοβουλία για την αλλαγή του τίτλου. Το βιβλίο δεν ήταν μια συνηθισμένη αυτοβιογραφία. Ήταν ένα μείγμα προσωπικής αφήγησης, κομματικής ιστορίας, πολιτικής προπαγάνδας και ιδεολογικού προγράμματος. Ο Χίτλερ περιέγραφε επιλεκτικά τα νεανικά του χρόνια, κατασκεύαζε μια εικόνα προσωπικής αποστολής και παρουσίαζε τις πολιτικές του επιλογές σαν αναπόφευκτο αποτέλεσμα των εμπειριών του. Παράλληλα, διατύπωνε με σαφήνεια τον φυλετικό αντισημιτισμό του, την απόρριψη της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, την επιδίωξη μιας αυταρχικής ηγεσίας και την ανάγκη κατάκτησης «ζωτικού χώρου» στην Ανατολική Ευρώπη. Ο πρώτος τόμος εκδόθηκε το 1925 και ο δεύτερος το 1926. Το βιβλίο δεν ήταν ακόμη το μαζικό ανάγνωσμα που θα γινόταν αργότερα, αλλά περιείχε ήδη τον βασικό πυρήνα της πολιτικής του αντίληψης.
Η φυλακή δεν τον είχε μετατρέψει σε μετριοπαθή πολιτικό. Τον είχε οδηγήσει σε μια διαφορετική στρατηγική. Αντί να επιχειρήσει ξανά μια άμεση κατάληψη της εξουσίας, αποφάσισε να κατακτήσει το κράτος χρησιμοποιώντας τις εκλογές, την κομματική οργάνωση και τις δυνατότητες που προσέφερε το ίδιο το πολιτικό σύστημα.
Μετά την απαγόρευση του NSDAP και των SA, τον Νοέμβριο του 1923, ο Ερνστ Ρεμ ανέλαβε πρωταγωνιστικό ρόλο στη διατήρηση και αναδιοργάνωση των ναζιστικών παραστρατιωτικών δικτύων. Το 1924 συγκρότησε το Frontbann, μια ευρύτερη οργάνωση που φιλοδοξούσε να συνενώσει τους εθνικιστικούς και παραστρατιωτικούς σχηματισμούς, με πυρήνα τα πρώην SA. Η αντίληψή του ήταν ότι αυτή η δύναμη έπρεπε να διατηρήσει αυτοτελή στρατιωτικό χαρακτήρα και να αποτελέσει τον πυρήνα ενός νέου εθνικού στρατού. Ο Χίτλερ, αντίθετα, μετά την αποτυχία του πραξικοπήματος είχε αποφασίσει να διεκδικήσει την εξουσία μέσω των εκλογών και των θεσμών. Τα SA έπρεπε, κατά την αντίληψή του, να αποτελούν το παραστρατιωτικό όργανο του κόμματος, να προστατεύουν τις συγκεντρώσεις του και να ασκούν βία εναντίον των πολιτικών αντιπάλων του και όχι ως ανεξάρτητο στρατιωτικό σχηματισμό. Η σύγκρουση των δύο ανδρών οδήγησε τον Ρεμ στην παραίτηση την άνοιξη του 1925 και στην αποχώρησή του από την ενεργό κομματική δράση.
Η επανίδρυση του NSDAP κατέστη δυνατή όταν, στις 16 Φεβρουαρίου 1925, η βαυαρική κυβέρνηση ήρε την απαγόρευση της οργάνωσης και ο Χίτλερ δεσμεύτηκε στον πρωθυπουργό Χάινριχ Χελντ ότι θα ακολουθούσε πλέον τη νόμιμη πολιτική οδό. Στις 27 Φεβρουαρίου, σε συγκέντρωση στην μπυραρία Bürgerbräukeller του Μονάχου, ο Χίτλερ ανακοίνωσε επίσημα την επανίδρυση του κόμματος. Στις 9 Μαρτίου, ωστόσο, οι βαυαρικές αρχές τού απαγόρευσαν να εκφωνεί δημόσιες ομιλίες, περιορισμός που επεκτάθηκε και στην Πρωσία και παρέμεινε σε ισχύ έως το 1927.
Το NSDAP αναδιοργανώθηκε, απέκτησε περιφερειακές δομές και ενίσχυσε την προπαγανδιστική του μηχανή. Κατά την περίοδο αυτή, ενώ ο Χίτλερ διατηρούσε τον έλεγχο της κομματικής γραμμής μέσω των εσωτερικών συναντήσεων, την προπαγανδιστική δράση του κόμματος ανέλαβαν στελέχη όπως ο Γκρέγκορ Στράσερ, ο Βίλχελμ Φρικ, ο Γκότφριντ Φέντερ. Ο Γιόζεφ Γκέμπελς, που εντάχθηκε αργότερα στον ηγετικό πυρήνα, θα εξελισσόταν σε έναν από τους σημαντικότερους οργανωτές της πολιτικής επικοινωνίας του. Ο Χίτλερ είχε πλέον κατανοήσει ότι η βία στους δρόμους και η εκλογική κινητοποίηση δεν ήταν αντίθετες μέθοδοι. Μπορούσαν να λειτουργούν συμπληρωματικά: η μία να εκφοβίζει τους αντιπάλους και η άλλη να μετατρέπει τη δυσαρέσκεια σε κοινοβουλευτική δύναμη.
Με την επανίδρυση του NSDAP, τα SA ανασυγκροτήθηκαν ως βοηθητική δύναμη του κόμματος, προσανατολισμένα κυρίως στην πολιτική κινητοποίηση και την προπαγάνδα στον δρόμο. Αρχικά παρέμειναν χωρίς ενιαία κεντρική διοίκηση και υπαγόταν στους κατά τόπους κομματικούς αρχηγούς.
Η κεντρική διοίκηση αποκαταστάθηκε την 1η Νοεμβρίου 1926, όταν ο Χίτλερ τοποθέτησε επικεφαλής τους τον Φραντς φον Πφέφερ-Ζάλομον, ο οποίος παρέμεινε στη θέση έως το 1930. Όταν εκείνος αποχώρησε, ο Χίτλερ ανέλαβε προσωπικά την ανώτατη διοίκηση των SA και, τον Ιανουάριο του 1931, κάλεσε τον Ρεμ να επιστρέψει από τη Βολιβία, όπου εργαζόταν από το 1928 ως στρατιωτικός εκπαιδευτής. Του ανέθεσε τη θέση του αρχηγού του επιτελείου, διατηρώντας ο ίδιος τον τίτλο του ανώτατου αρχηγού. Από εκείνη τη στιγμή ο Ρεμ ανέλαβε έτσι την καθημερινή διοίκηση και την ταχεία επέκταση των SA, μετατρέποντάς τα σταδιακά σε μια μαζική παραστρατιωτική δύναμη.
Την ίδια περίοδο, ο Χίτλερ ανέθεσε στον Γιούλιους Σρεκ τη συγκρότηση μιας νέας προσωπικής φρουράς, η οποία ξεκίνησε τον Απρίλιο του 1925 με μόλις οκτώ άνδρες. Η νέα αυτή μονάδα αποτέλεσε τον οργανωτικό πρόδρομο της Schutzstaffel (SS), ονομασία που καθιερώθηκε αργότερα μέσα στο ίδιο έτος. Σκοπός της ήταν αρχικά η προσωπική προστασία του Χίτλερ και η ασφάλεια των κομματικών συγκεντρώσεων. Η επιλογή μιας μικρής ομάδας ιδιαίτερα έμπιστων ανδρών, με αυστηρή πειθαρχία και άμεση αναφορά στον αρχηγό, προανήγγελλε ωστόσο μια διαφορετική οργανωτική αντίληψη από εκείνη των μαζικών SA.
Η παραστρατιωτική οργάνωση δεν ήταν απλώς ένας μηχανισμός προστασίας του αρχηγού. Ήταν ένα σύστημα στρατολόγησης, πειθαρχίας, πολιτικής εκπαίδευσης και βίας. Προσέφερε ταυτότητα σε ανθρώπους που είχαν χάσει τη θέση τους μετά τον πόλεμο, σε νεαρούς που αναζητούσαν ένταξη σε μια συλλογικότητα και σε πρώην στρατιώτες που δυσκολεύονταν να επιστρέψουν στην πολιτική ζωή. Η στολή, η ιεραρχία, η πορεία στους δρόμους και η τελετουργία της υπακοής δημιουργούσαν την αίσθηση μιας νέας κοινότητας, η οποία υποσχόταν να αποκαταστήσει την τάξη που υποτίθεται ότι είχε καταστρέψει η δημοκρατία.
Η ανασυγκρότηση του κόμματος και η ανάπτυξη των παραστρατιωτικών του οργανώσεων δεν μεταφράστηκαν αμέσως σε εκλογική επιτυχία. Στις εκλογές του 1928 το NSDAP συγκέντρωσε μόλις το 2,6% των ψήφων και εξέλεξε δώδεκα βουλευτές στο Ράιχσταγκ. Η κατάσταση αυτή θα άλλαζε ριζικά μέσα σε έναν χρόνο, όταν η διεθνής οικονομική κρίση θα έδινε στον Χίτλερ την ευκαιρία να διευρύνει θεαματικά την πολιτική του απήχηση.
Η κρίση που ξέσπασε το 1929 δεν ήταν απλώς μια οικονομική ανατροπή. Η κατάρρευση της Wall Street δεν προκάλεσε απλώς μια χρηματοπιστωτική αναταραχή. Αποκάλυψε τη βαθιά εξάρτηση της γερμανικής οικονομίας από τις αμερικανικές πιστώσεις, οι οποίες είχαν συμβάλει στη σχετική σταθεροποίηση της χώρας μετά το 1924. Η απόσυρση κεφαλαίων, η πτώση της παραγωγής και η μαζική ανεργία έπληξαν εκατομμύρια ανθρώπους. Η κυβέρνηση της Βαϊμάρης, ήδη αποδυναμωμένη από τις πολιτικές συγκρούσεις και την αυξανόμενη χρήση προεδρικών διαταγμάτων, αδυνατούσε να διαμορφώσει μια σταθερή κοινωνική και οικονομική απάντηση. Οι κυβερνήσεις διαδέχονταν η μία την άλλη χωρίς σταθερή κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Η δημοκρατία άρχισε να λειτουργεί όλο και περισσότερο χωρίς την ουσιαστική συμμετοχή του κοινοβουλίου, ενώ οι συντηρητικές ελίτ αναζητούσαν μια αυταρχική λύση.
Το NSDAP εκμεταλλεύτηκε αυτή τη συνθήκη παρουσιάζοντας την κρίση όχι ως αποτέλεσμα σύνθετων οικονομικών και διεθνών μηχανισμών, αλλά ως συνέπεια μιας υποτιθέμενης εθνικής προδοσίας. Η ανεργία, η κοινωνική ανασφάλεια, η ήττα του 1918, η Συνθήκη των Βερσαλλιών και ο φόβος του κομμουνισμού εντάχθηκαν σε ένα ενιαίο αφήγημα παρακμής. Ο πολιτικός αντίπαλος δεν ήταν πλέον απλώς κάποιος που είχε διαφορετική πρόταση για την οικονομία ή το κράτος. Παρουσιαζόταν ως εχθρός του έθνους. Η πολιτική αντιπαράθεση μετατρεπόταν σε μάχη ανάμεσα σε εκείνους που υποτίθεται ότι εκπροσωπούσαν τον αυθεντικό γερμανικό λαό και σε όσους κατηγορούνταν ότι τον υπονόμευαν. Αυτή η διάκριση επέτρεπε στον Χίτλερ να εμφανίζεται όχι ως ένας ακόμη υποψήφιος πολιτικός, αλλά ως ο μοναδικός φορέας μιας υποτιθέμενης εθνικής αναγέννησης.
Η εκλογική άνοδος ήταν εντυπωσιακή. Στις εκλογές του Σεπτεμβρίου 1930 οι ναζί έγιναν το δεύτερο μεγαλύτερο κόμμα του Ράιχσταγκ. Τον Ιούλιο του 1932 έλαβαν περίπου το 37% των ψήφων, καταλαμβάνοντας την πρώτη θέση, χωρίς όμως να εξασφαλίσουν κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Τον Νοέμβριο του ίδιου έτους το ποσοστό τους υποχώρησε στο 33%, γεγονός που δείχνει ότι η άνοδός τους δεν ήταν μια ασταμάτητη εκλογική πορεία. Ο Χίτλερ είχε μάλιστα ηττηθεί στις προεδρικές εκλογές του 1932 από τον Χίντεμπουργκ. Υπήρχε, επομένως, πολιτική δυνατότητα διαφορετικής εξέλιξης. Η κατάληψη της εξουσίας δεν ήταν το αναπόφευκτο αποτέλεσμα μιας λαϊκής εντολής ούτε η αυτονόητη κατάληξη μιας αδιάκοπης εκλογικής νίκης.
Υπήρχε, ωστόσο, ένα πρακτικό εμπόδιο στην προσωπική πολιτική του φιλοδοξία: δεν ήταν Γερμανός πολίτης. Το 1925 είχε ζητήσει να απαλλαγεί από την αυστριακή υπηκοότητα και παρέμεινε ανιθαγενής για σχεδόν επτά χρόνια. Η αντίφαση ήταν εντυπωσιακή. Ο άνθρωπος που είχε αναγορευθεί σε απόλυτο εκφραστή της γερμανικής εθνικής ιδέας δεν διέθετε γερμανική υπηκοότητα. Το 1932, όταν αποφάσισε να διεκδικήσει την προεδρία του Ράιχ, χρειάστηκε να αποκτήσει τη γερμανική ιθαγένεια. Η λύση βρέθηκε στο κρατίδιο του Μπράουνσβαϊγκ, όπου διορίστηκε σε δημόσια θέση ως σύμβουλος της κυβέρνησης και απέκτησε έτσι τη γερμανική υπηκοότητα τον Φεβρουάριο του 1932. Η θέση αυτή δεν είχε ουσιαστικό επαγγελματικό περιεχόμενο. Ήταν μια διοικητική διαδρομή που εξυπηρετούσε έναν πολιτικό σκοπό. Ο Αυστριακός που είχε απορρίψει την πατρίδα του και είχε μείνει ανιθαγενής μπορούσε πλέον να διεκδικήσει την προεδρία της Γερμανίας.
Η αποδυνάμωση της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης δεν άρχισε με την άνοδο του εθνικοσοσιαλισμού. Είχε ξεκινήσει αρκετά χρόνια νωρίτερα, μέσα από μια σταδιακή μεταβολή της ίδιας της λειτουργίας του πολιτεύματος, όταν μια συνταγματική πρόβλεψη για την αντιμετώπιση έκτακτων καταστάσεων μετατράπηκε σε καθημερινό εργαλείο άσκησης της εξουσίας. Το άρθρο 48 του Συντάγματος, που επέτρεπε στον πρόεδρο της Δημοκρατίας να λαμβάνει έκτακτα μέτρα σε περίπτωση σοβαρής διατάραξης της δημόσιας τάξης και ασφάλειας, άρχισε από το 1930 να χρησιμοποιείται συστηματικά για την αντιμετώπιση όχι μόνο έκτακτων κινδύνων, αλλά και των πολιτικών και οικονομικών αδιεξόδων της διακυβέρνησης. Η κοινοβουλευτική λειτουργία δεν καταργήθηκε τυπικά, αλλά υποχώρησε μπροστά σε ένα σύστημα προεδρικής διακυβέρνησης, στο οποίο οι κυβερνήσεις μπορούσαν να παρακάμπτουν το Ράιχσταγκ με την υποστήριξη του προέδρου Πάουλ φον Χίντενμπουργκ.
Ο Χάινριχ Μπρύνινγκ, καγκελάριος από τον Μάρτιο του 1930 έως τον Μάιο του 1932, υπήρξε ο πρώτος που στηρίχθηκε συστηματικά σε αυτή την πρακτική. Η κυβέρνησή του δεν διέθετε σταθερή κοινοβουλευτική πλειοψηφία και, όταν το Ράιχσταγκ απέρριψε τον Ιούλιο του 1930 τα δημοσιονομικά μέτρα που είχε προτείνει, ο Χίντενμπουργκ τα επέβαλε με προεδρικό διάταγμα βάσει του άρθρου 48. Το Κοινοβούλιο άσκησε τότε το συνταγματικό του δικαίωμα και ψήφισε την ακύρωση του διατάγματος. Η απάντηση ήταν η διάλυση του Ράιχσταγκ και η επαναφορά των μέτρων με νέο διάταγμα, σε αυστηρότερη μάλιστα μορφή. Έτσι διαμορφώθηκε ένας μηχανισμός με σαφείς πολιτικές συνέπειες: όταν η κοινοβουλευτική πλειοψηφία δεν συμφωνούσε με την κυβέρνηση, η προεδρική εξουσία μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για να παρακαμφθεί η αντίθεσή της.
Στα επόμενα δύο χρόνια, η κυβέρνηση Μπρύνινγκ χρησιμοποίησε επανειλημμένα αυτή τη δυνατότητα για να εφαρμόσει μια σκληρή πολιτική δημοσιονομικής προσαρμογής, με περικοπές μισθών και κοινωνικών παροχών, περιορισμό των επιδομάτων ανεργίας, αυξήσεις φόρων και δραστική μείωση των δημόσιων δαπανών. Η πολιτική αυτή ασκήθηκε μέσα στη Μεγάλη Ύφεση, όταν η ανεργία και η κοινωνική ανασφάλεια είχαν ήδη λάβει τεράστιες διαστάσεις. Η λιτότητα επιδείνωσε τις συνθήκες διαβίωσης μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού, ενώ η αδυναμία του κοινοβουλευτικού συστήματος να διαμορφώσει εναλλακτικές πολιτικές λύσεις ενίσχυσε την απογοήτευση και την πολιτική απονομιμοποίησή του. Η άνοδος των πολιτικών άκρων δεν μπορεί να αποδοθεί σε μία μόνο αιτία, αλλά η εμπειρία μιας δημοκρατίας που εμφανιζόταν όλο και λιγότερο ικανή να επηρεάσει τις αποφάσεις που καθόριζαν την καθημερινή ζωή των πολιτών αποτέλεσε σημαντικό μέρος του πολιτικού της αδιεξόδου.
Ο διάδοχός του, Φραντς φον Πάπεν, ο οποίος ανέλαβε την καγκελαρία τον Ιούνιο του 1932, προχώρησε ένα βήμα παραπέρα. Στις 20 Ιουλίου 1932, επικαλούμενος και πάλι το άρθρο 48, επέβαλε την απομάκρυνση της κυβέρνησης του Ότο Μπράουν στην Πρωσία, του μεγαλύτερου και πολιτικά σημαντικότερου γερμανικού κρατιδίου. Η κυβέρνηση Μπράουν, αν και είχε χάσει την κοινοβουλευτική της πλειοψηφία στις εκλογές του Απριλίου, παρέμενε νόμιμα στην εξουσία ως υπηρεσιακή κυβέρνηση, καθώς δεν είχε σχηματιστεί νέα πλειοψηφία. Ο Πάπεν ανέλαβε ο ίδιος τη διοίκηση της Πρωσίας ως επίτροπος του Ράιχ, περιορίζοντας ουσιαστικά την αυτονομία του κρατιδίου και απομακρύνοντας τη σοσιαλδημοκρατική διοίκησή του. Η επιχείρηση αυτή έμεινε γνωστή ως Preußenschlag, το Πρωσικό πραξικόπημα. Δεν επρόκειτο απλώς για μια ακόμη σύγκρουση ανάμεσα στην κεντρική κυβέρνηση και ένα κρατίδιο, αλλά για μια θεσμική τομή: η ομοσπονδιακή δομή της Δημοκρατίας χρησιμοποιήθηκε για να περιοριστεί η πολιτική αυτονομία της μεγαλύτερης περιφέρειάς της, ενώ η συντηρητική ηγεσία έδειχνε ότι ήταν διατεθειμένη να παρακάμψει τις δημοκρατικές ισορροπίες προκειμένου να συγκεντρώσει την εξουσία.
Η τελευταία κυβέρνηση πριν από τον διορισμό του Χίτλερ, εκείνη του στρατηγού Κουρτ φον Σλάιχερ, από τον Δεκέμβριο του 1932 έως τον Ιανουάριο του 1933, βρέθηκε αντιμέτωπη με το ίδιο θεμελιώδες πρόβλημα: δεν διέθετε κοινοβουλευτική πλειοψηφία και εξαρτιόταν από την προεδρική υποστήριξη. Ο Σλάιχερ επιχείρησε να συγκροτήσει έναν ευρύτερο πολιτικό συνασπισμό, προσεγγίζοντας διαφορετικές πολιτικές δυνάμεις, μεταξύ των οποίων και το ρεύμα του Γκρέγκορ Στράσερ στο εσωτερικό του ναζιστικού κόμματος. Η προσπάθεια απέτυχε. Όταν πλέον βρέθηκε σε αδιέξοδο, ζήτησε από τον Χίντενμπουργκ την εξουσιοδότηση να διαλύσει το Ράιχσταγκ και να αναβάλει τις νέες εκλογές πέρα από τη συνταγματικά προβλεπόμενη προθεσμία, ώστε να συνεχίσει να κυβερνά υπό καθεστώς έκτακτης ανάγκης. Ο πρόεδρος αρνήθηκε να εγκρίνει το σχέδιο, το οποίο θα οδηγούσε σε ανοιχτή παραβίαση του Συντάγματος. Η παραίτηση του Σλάιχερ στις 28 Ιανουαρίου 1933 άνοιξε τον δρόμο για τον διορισμό του Χίτλερ δύο ημέρες αργότερα.
Η σημασία αυτής της περιόδου δεν βρίσκεται μόνο στη συχνότητα με την οποία χρησιμοποιήθηκε το άρθρο 48, αλλά κυρίως στη μεταβολή της πολιτικής κουλτούρας και της θεσμικής πρακτικής που επέφερε. Το 1932 εκδόθηκαν περίπου εξήντα προεδρικά διατάγματα, ενώ το Ράιχσταγκ ψήφισε μόλις πέντε νόμους. Η αναλογία αποτυπώνει με σαφήνεια την υποχώρηση της κοινοβουλευτικής νομοθεσίας και την επικράτηση μιας διακυβέρνησης που στηριζόταν όλο και περισσότερο στην προεδρική εξουσία. Όταν ο Χίτλερ διορίστηκε καγκελάριος στις 30 Ιανουαρίου 1933, δεν παρέλαβε ένα κοινοβουλευτικό σύστημα που λειτουργούσε κανονικά, αλλά ένα πολιτικό περιβάλλον στο οποίο η παράκαμψη του Κοινοβουλίου είχε ήδη γίνει συνήθης πρακτική. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι κυβερνήσεις Μπρύνινγκ, Πάπεν και Σλάιχερ ταυτίζονταν με τον ναζισμό ούτε ότι η εγκαθίδρυση της δικτατορίας ήταν αναπόφευκτη. Σημαίνει, όμως, ότι είχαν συμβάλει στην αποδυνάμωση των θεσμικών αναχωμάτων που θα μπορούσαν να την εμποδίσουν. Οι συντηρητικές ελίτ, στην προσπάθειά τους να περιορίσουν την κοινοβουλευτική επιρροή και να διατηρήσουν τον έλεγχο της πολιτικής εξουσίας, είχαν ήδη αποδεχθεί μια μορφή διακυβέρνησης που υπονόμευε τις δημοκρατικές εγγυήσεις. Ο Χίτλερ δεν χρειάστηκε να επινοήσει αυτή τη θεσμική πρακτική. Τη βρήκε ήδη διαμορφωμένη και τη χρησιμοποίησε για να περάσει από την αποδυνάμωση της δημοκρατίας στην ολοκληρωτική κατάλυσή της.
Η μεταβίβαση της εξουσίας δεν έγινε με πραξικόπημα ούτε με μια επαναστατική κατάληψη του Βερολίνου. Έγινε μέσα από διαπραγματεύσεις, πολιτικούς υπολογισμούς και θεσμικές διαδικασίες. Ο πρόεδρος Χίντενμπουργκ, ο πρώην καγκελάριος Φραντς φον Πάπεν και άλλοι συντηρητικοί πολιτικοί πίστευαν ότι μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν τη μαζική απήχηση του Χίτλερ για να εγκαθιδρύσουν ένα αυταρχικό καθεστώς και να περιορίσουν περαιτέρω τη δημοκρατία. Ο Πάπεν υπήρξε ένας από τους βασικούς αρχιτέκτονες της συμφωνίας που οδήγησε στον διορισμό του.
Η τελευταία εκλογική αναμέτρηση είχε πραγματοποιηθεί τον Νοέμβριο του 1932, όταν το NSDAP, παρά το γεγονός ότι παρέμενε το ισχυρότερο κόμμα, είχε συγκεντρώσει μόλις το 33,1% των ψήφων. Στις 30 Ιανουαρίου 1933, ο Χίντενμπουργκ τον διόρισε καγκελάριο βάσει του άρθρου 53 του Συντάγματος, χωρίς νέα προσφυγή στις κάλπες. Ωστόσο, το άρθρο 54 προέβλεπε ότι η κυβέρνηση έπρεπε να διατηρεί την εμπιστοσύνη του Ράιχσταγκ και όφειλε να παραιτηθεί εάν αυτό της την απέσυρε.
Στο πρώτο υπουργικό συμβούλιο οι ναζί κατείχαν μόλις τρεις από τις έντεκα θέσεις. Οι συντηρητικοί πίστευαν ότι είχαν εξασφαλίσει τον έλεγχο της κυβέρνησης. Δεν είχαν αντιληφθεί ότι είχαν παραδώσει την καγκελαρία σε έναν πολιτικό που σκόπευε να καταργήσει τους όρους της ίδιας της δημοκρατικής διακυβέρνησης.
Ο διορισμός του στην καγκελαρία δεν του εξασφάλιζε ακόμη την κοινοβουλευτική δύναμη που απαιτούνταν για την εγκαθίδρυση δικτατορίας. Την 1η Φεβρουαρίου πέτυχε τη διάλυση του Ράιχσταγκ και προκήρυξε νέες εκλογές για τις 5 Μαρτίου. Στις 27 προς 28 Φεβρουαρίου εκδηλώθηκε η πυρκαγιά του Ράιχσταγκ, την οποία η κυβέρνηση αξιοποίησε ως αφορμή για την έκδοση της έκτακτης Διαταγής για την Προστασία του Λαού και του Κράτους. Με αυτήν αναστάλθηκαν βασικές συνταγματικές ελευθερίες, μεταξύ των οποίων η ελευθερία του Τύπου, της συνάθροισης και της πολιτικής δράσης, ανοίγοντας τον δρόμο για μαζικές συλλήψεις κομμουνιστών και άλλων πολιτικών αντιπάλων.
Στις εκλογές της 5ης Μαρτίου, που διεξήχθησαν μέσα σε κλίμα εκφοβισμού και πολιτικής βίας, το NSDAP συγκέντρωσε το 43,9% των ψήφων και 288 έδρες, χωρίς να εξασφαλίσει αυτοδύναμη πλειοψηφία. Το Γερμανικό Εθνικό Λαϊκό Κόμμα (DNVP), ο συντηρητικός κυβερνητικός εταίρος του, έλαβε 8% και 52 έδρες, εξασφαλίζοντας μαζί με τους ναζί κοινοβουλευτική πλειοψηφία.
Η αποφασιστική κοινοβουλευτική στήριξη ήρθε στις 23 Μαρτίου 1933, όταν το Καθολικό Κόμμα του Κέντρου (Zentrum), υπό τον Λούντβιχ Κάας, μαζί με το Βαυαρικό Λαϊκό Κόμμα και άλλα μικρότερα κόμματα, ψήφισε υπέρ του Εξουσιοδοτικού Νόμου. Οι 444 θετικές ψήφοι έναντι 94 αρνητικών, όλες από τους παρόντες σοσιαλδημοκράτες, έδωσαν στην κυβέρνηση τη δυνατότητα να νομοθετεί χωρίς κοινοβουλευτική έγκριση, ακόμη και κατά παράβαση του Συντάγματος. Οι κομμουνιστές βουλευτές είχαν ήδη αποκλειστεί, ενώ πολλοί σοσιαλδημοκράτες βρίσκονταν στη φυλακή ή είχαν αναγκαστεί να διαφύγουν.
Το Κοινοβούλιο ψήφισε έτσι την ουσιαστική κατάργηση της δικής του εξουσίας, μέσα σε συνθήκες τρομοκρατίας και με πολιτικές διαβεβαιώσεις του Χίτλερ προς τα κόμματα του Κέντρου ότι θα σεβόταν τους θεσμούς και τα δικαιώματα της Εκκλησίας. Οι διαβεβαιώσεις αυτές αποδείχθηκαν χωρίς αντίκρισμα. Η δημοκρατία δεν καταργήθηκε με μία μόνο πράξη. Αποσυναρμολογήθηκε βήμα προς βήμα, με τη χρήση έκτακτων εξουσιών, νόμων, αστυνομικής βίας και της ανοχής ή συνεργασίας τμημάτων του κρατικού μηχανισμού.
Συχνά προβάλλεται το επιχείρημα ότι ο Χίτλερ ανήλθε στην εξουσία μέσω εκλογών. Το επιχείρημα παραβλέπει ότι το NSDAP δεν εξασφάλισε ποτέ αυτοδύναμη κοινοβουλευτική πλειοψηφία σε ελεύθερες εκλογές και ότι η κατάλυση της δημοκρατίας ακολούθησε την ανάληψη της καγκελαρίας. Οι εκλογές της 5ης Μαρτίου 1933 ήταν ήδη σημαδεμένες από διώξεις και εκφοβισμό, ενώ μετά την εγκαθίδρυση της δικτατορίας δεν διεξήχθησαν ξανά ελεύθερες και ανταγωνιστικές εκλογές.
Στους δρόμους, τα SA είχε πλέον αποκτήσει τεράστια δύναμη. Από τις ομάδες προστασίας των πρώτων συγκεντρώσεων είχε εξελιχθεί σε μια παραστρατιωτική οργάνωση εκατομμυρίων μελών, η οποία είχε συμβάλει καθοριστικά στην τρομοκράτηση των πολιτικών αντιπάλων. Μετά την κατάληψη της εξουσίας, όμως, η ίδια δύναμη άρχισε να δημιουργεί πρόβλημα στο καθεστώς. Ο αρχηγός της, Ερνστ Ρεμ, επιθυμούσε να μετατρέψει τα SA σε βασικό κορμό ενός νέου εθνικού στρατού, παραμερίζοντας την παραδοσιακή στρατιωτική ηγεσία. Για τα εκατομμύρια των μελών της, η «εθνική επανάσταση» δεν είχε ολοκληρωθεί. Πολλοί απαιτούσαν την ανατροπή των παλαιών οικονομικών και στρατιωτικών ελίτ, θεωρώντας ότι η πολιτική νίκη του 1933 έπρεπε να ακολουθηθεί από μια κοινωνική και θεσμική ανατροπή. Ο Χίτλερ, αντίθετα, χρειαζόταν τη συνεργασία των στρατηγών, της βιομηχανίας και της κρατικής γραφειοκρατίας για να εδραιώσει την εξουσία του. Η σύγκρουση με τον Ρεμ δεν ήταν απλώς προσωπική διαφωνία. Ήταν η σύγκρουση ανάμεσα στην παραστρατιωτική δύναμη που είχε βοηθήσει το κίνημα να ανέλθει και στις παραδοσιακές ελίτ που ο νέος ηγέτης χρειαζόταν για να κυβερνήσει.
Η Νύχτα των Μεγάλων Μαχαιριών, από τις 30 Ιουνίου έως τις 2 Ιουλίου 1934, δεν περιορίστηκε στην εξόντωση της ηγεσίας των SA και του Ερνστ Ρεμ. Ο Χίτλερ αξιοποίησε την επιχείρηση για να κλείσει παλαιούς πολιτικούς λογαριασμούς, να εξαλείψει εσωτερικούς αντιπάλους και να απομακρύνει πρόσωπα που, ακόμη και αν δεν αποτελούσαν άμεση απειλή, διατηρούσαν τη δυνατότητα να συγκροτήσουν εναλλακτικά κέντρα επιρροής. Ανάμεσά τους βρέθηκαν άνθρωποι που είχαν συμμετάσχει στην οικοδόμηση του ναζιστικού κινήματος, στρατιωτικοί που είχαν διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης, αλλά και πολιτικοί παράγοντες που είχαν κάποτε εμποδίσει τις φιλοδοξίες του Χίτλερ.
Ο Γκρέγκορ Στράσερ δεν ήταν ένας απλός αποστάτης. Είχε συμβάλει καθοριστικά στην οργανωτική επέκταση του NSDAP, ιδιαίτερα στη βόρεια Γερμανία, και διέθετε δικό του πολιτικό δίκτυο. Υποστήριζε μια περισσότερο αντικαπιταλιστική και κοινωνικά ριζοσπαστική εκδοχή του εθνικοσοσιαλισμού, ενώ διαφωνούσε με την προσπάθεια του Χίτλερ να προσεταιριστεί τους μεγάλους βιομηχανικούς και οικονομικούς κύκλους. Η σύγκρουσή τους είχε βαθύτερες πολιτικές διαστάσεις. Το φθινόπωρο του 1932 ο Στράσερ διαπραγματεύτηκε με τον καγκελάριο Κουρτ φον Σλάιχερ μια πιθανή κυβερνητική λύση που θα μπορούσε να αποδυναμώσει την αποκλειστική κυριαρχία του Χίτλερ στο ναζιστικό κίνημα. Η προσπάθεια απέτυχε, ο Στράσερ παραιτήθηκε από τα κομματικά του αξιώματα τον Δεκέμβριο του 1932 και αποσύρθηκε από την ενεργό πολιτική. Η δολοφονία του στις 30 Ιουνίου 1934 δεν ήταν, επομένως, τιμωρία για κάποια πρόσφατη συνωμοσία, αλλά εξόντωση ενός ανθρώπου που είχε αποδείξει ότι μπορούσε να αποτελέσει εναλλακτικό κέντρο πολιτικής επιρροής μέσα στο ίδιο το ναζιστικό κόμμα.
Ο Κουρτ φον Σλάιχερ αντιπροσώπευε κάτι διαφορετικό: τη στρατιωτική και συντηρητική ελίτ της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Ως στρατηγός της Reichswehr και καγκελάριος από τον Δεκέμβριο του 1932 έως τον Ιανουάριο του 1933, είχε διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στις παρασκηνιακές πολιτικές διεργασίες που οδήγησαν στην αποδυνάμωση των τελευταίων κοινοβουλευτικών κυβερνήσεων. Αρχικά είχε συμβάλει στην προσέγγιση των ναζί με τους συντηρητικούς κύκλους, αλλά στη συνέχεια επιχείρησε να αποτρέψει την αποκλειστική επικράτηση του Χίτλερ. Στα τέλη του 1932 επιδίωξε να αποσπάσει τον Στράσερ από την κομματική ηγεσία και να συγκροτήσει μια κυβέρνηση με ευρύτερη κοινωνική και πολιτική βάση, στην οποία θα μπορούσαν να συμμετάσχουν ακόμη και συνδικαλιστικές δυνάμεις. Μετά την ανάληψη της καγκελαρίας από τον Χίτλερ, ο Σλάιχερ βρέθηκε στο περιθώριο, αλλά εξακολουθούσε να διαθέτει προσωπικές σχέσεις και επιρροή σε στρατιωτικούς κύκλους. Η ναζιστική ηγεσία τον παρουσίασε εκ των υστέρων ως συνωμότη που σχεδίαζε την ανατροπή της κυβέρνησης. Δεν έχει, ωστόσο, αποδειχθεί ότι συμμετείχε σε σχέδιο πραξικοπήματος. Δολοφονήθηκε στο σπίτι του στις 30 Ιουνίου, μαζί με τη σύζυγό του. Η εξόντωσή του εξυπηρετούσε την εξάλειψη ενός πρώην καγκελαρίου που γνώριζε από μέσα τις διαδρομές της ανόδου του Χίτλερ και διατηρούσε δεσμούς με τη στρατιωτική ηγεσία.
Ο στρατηγός Φέρντιναντ φον Μπρέντοβ δολοφονήθηκε επειδή συνδεόταν στενά με τον Σλάιχερ και αποτελούσε μέρος του ίδιου στρατιωτικού και πολιτικού δικτύου. Δεν ήταν ένας τυχαίος συνεργάτης του πρώην καγκελαρίου. Είχε συμμετάσχει στις πολιτικές και στρατιωτικές διεργασίες της περιόδου και γνώριζε τις προσπάθειες του Σλάιχερ να διαμορφώσει εναλλακτική κυβερνητική λύση. Η εξόντωσή του, μαζί με εκείνη του Σλάιχερ, είχε ιδιαίτερη σημασία: δεν εξουδετερωνόταν μόνο ένα πρόσωπο, αλλά και ο στενός κύκλος ανθρώπων που θα μπορούσε να διατηρήσει ζωντανές τις σχέσεις και τις πολιτικές δυνατότητες του πρώην καγκελαρίου. Η δολοφονία του εντασσόταν έτσι στην εξάλειψη κάθε πιθανού πυρήνα αντίστασης μέσα στους στρατιωτικούς και συντηρητικούς μηχανισμούς.
Ο Γκούσταβ φον Καρ είχε ένα διαφορετικό παρελθόν με τον Χίτλερ. Το 1923, ως γενικός επίτροπος της Βαυαρίας, ήταν ένας από τους ισχυρότερους πολιτικούς παράγοντες του κρατιδίου και συμμετείχε στην αυταρχική τριανδρία μαζί με τον διοικητή της Reichswehr Ότο φον Λόσοφ και τον αρχηγό της βαυαρικής αστυνομίας Χανς φον Ζάισερ. Οι τρεις τους επιδίωκαν την εγκαθίδρυση μιας εθνικής δικτατορίας, αλλά δεν αποδέχονταν ότι ο Χίτλερ θα καθόριζε μόνος του τον τρόπο και την ηγεσία της ανατροπής. Εκείνος πίστεψε ότι μπορούσε να τους χρησιμοποιήσει για την απόπειρα πραξικοπήματος της 8ης Νοεμβρίου 1923. Όταν, όμως, επιχείρησε να τους εξαναγκάσει να συμπαραταχθούν μαζί του, ο Καρ αποκήρυξε το πραξικόπημα και συνέβαλε στην καταστολή του. Έκτοτε έγινε για τον Χίτλερ πρόσωπο συνδεδεμένο με την αποτυχία της πρώτης του απόπειρας κατάληψης της εξουσίας. Παρότι είχε αποσυρθεί από την ενεργό πολιτική ζωή, η παλιά σύγκρουση δεν είχε παραγραφεί. Την 1η Ιουλίου 1934 συνελήφθη από τα SS, μεταφέρθηκε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Νταχάου και δολοφονήθηκε.
Ο Μπέρνχαρντ Στέμπφλε, τέλος, είναι η πιο αινιγματική περίπτωση. Ο καθολικός κληρικός και δημοσιογράφος είχε συνδεθεί με τους πρώτους κύκλους του ναζιστικού κινήματος. Ο Ότο Στράσερ, αδελφός του Γκρέγκορ, υποστήριξε στο βιβλίο του Hitler und ich ότι ο Στέμπφλε είχε εργαστεί επί μήνες πάνω στο χειρόγραφο του Mein Kampf, οργανώνοντας τις σκέψεις του Χίτλερ, διορθώνοντας τη γλώσσα και αναδιατάσσοντας διατυπώσεις. Ισχυρίστηκε ακόμη ότι ο Χίτλερ δεν του συγχώρησε ποτέ το γεγονός ότι είχε αποκτήσει τόσο καλή γνώση των αδυναμιών του και ότι γι’ αυτό τον έβαλε να δολοφονηθεί. Η ιστορική έρευνα, ωστόσο, δεν επιβεβαιώνει αυτή την εκδοχή. Αντίθετα, έχει επισημανθεί ότι ο Στέμπφλε δημοσίευσε το 1925 μια ιδιαίτερα επικριτική βιβλιοκριτική για το Mein Kampf, ενώ η υποτιθέμενη συμβολή του στη συγγραφή ή την επιμέλεια του βιβλίου δεν τεκμηριώνεται επαρκώς. Ούτε το ακριβές κίνητρο της δολοφονίας του έχει εξακριβωθεί. Έχουν διατυπωθεί διαφορετικές εκδοχές, μεταξύ των οποίων η πιθανότητα να γνώριζε επιβαρυντικά στοιχεία για το παρελθόν του Χίτλερ ή να έπεσε θύμα προσωπικής εκδίκησης από πρόσωπα του ναζιστικού περιβάλλοντος. Συνεπώς, η μαρτυρία του Στράσερ πρέπει να αναφερθεί ως ισχυρισμός και όχι ως αποδεδειγμένο γεγονός.
Η εξόντωση αυτών των προσώπων δεν είχε μία και μοναδική αιτία. Ο Στράσερ αντιπροσώπευε την εσωτερική πολιτική αντιπολίτευση, ενώ ο Σλάιχερ και ο Μπρέντοβ αποτελούσαν έναν πιθανό πόλο επιρροής στους στρατιωτικούς και συντηρητικούς κύκλους, ο Καρ έναν παλιό αντίπαλο από την περίοδο του πραξικοπήματος του 1923, ενώ η περίπτωση του Στέμπφλε παραμένει σκοτεινή και ανεξιχνίαστη. Το κοινό πολιτικό αποτέλεσμα, όμως, ήταν σαφές: κανένα πρόσωπο δεν έπρεπε να διατηρεί τη δυνατότητα να αμφισβητήσει την εξουσία του Χίτλερ, είτε προερχόταν από το εσωτερικό του ναζιστικού κινήματος είτε από τους μηχανισμούς του παλαιού κράτους.
Τι απέγιναν, όμως, τα εκατομμύρια των ανδρών που είχαν ενταχθεί στα SA; Η οργάνωση δεν διαλύθηκε μαζί με την ηγεσία της. Στις αρχές του 1934 αριθμούσε περίπου τρία εκατομμύρια μέλη, ενώ με τη μαζική ένταξη νέων ανθρώπων και την ενσωμάτωση άλλων παραστρατιωτικών και βετερανικών οργανώσεων, οι καταγραφές έφτασαν τον Απρίλιο ακόμη και τα τέσσερα εκατομμύρια. Μετά τη δολοφονία του Ρεμ, ο Χίτλερ τοποθέτησε επικεφαλής τον Βίκτορ Λούτσε, ο οποίος ανέλαβε να περιορίσει τη δύναμη της οργάνωσης και να την επαναφέρει υπό αυστηρό κομματικό έλεγχο. Ακολούθησαν απομακρύνσεις στελεχών, διαγραφές και μαζικές αποχωρήσεις. Πολλοί είχαν ενταχθεί στα SA προσδοκώντας επαγγελματική αποκατάσταση, κοινωνική αναγνώριση ή συμμετοχή στα οφέλη της νέας εξουσίας. Άλλοι αποχώρησαν όταν η οργάνωση έχασε την πολιτική της σημασία ή επειδή βρήκαν εργασία και κλήθηκαν να υπηρετήσουν στον στρατό. Η δύναμή τους μειώθηκε από περίπου 2,9 εκατομμύρια μέλη τον Αύγουστο του 1934 σε περίπου 1,2 εκατομμύρια το 1938 και 900.000 στις αρχές του 1940. Δεν εξαφανίστηκαν, αλλά έπαψαν να αποτελούν ανεξάρτητο πολιτικό και στρατιωτικό παράγοντα. Συνέχισαν να υπάρχουν ως μηχανισμός κομματικής κινητοποίησης, προπαγάνδας και προπαρασκευαστικής στρατιωτικής εκπαίδευσης. Παράλληλα, τα SS, που είχαν ήδη αποκτήσει ιδιαίτερη θέση μέσα στο ναζιστικό σύστημα, αναδείχθηκαν στον βασικό μηχανισμό καταστολής και τρομοκρατίας του καθεστώτος. Τα SA παρέμειναν τυπικά ενεργά μέχρι το τέλος του πολέμου, το 1945.
Τα SA ήταν ανδρική οργάνωση· τα εκατομμύρια των μελών της αφορούσαν άνδρες. Οι γυναίκες συμμετείχαν στο ναζιστικό κίνημα μέσα από ξεχωριστές οργανώσεις, όπως η Εθνικοσοσιαλιστική Γυναικεία Οργάνωση, αλλά δεν αποτελούσαν τμήμα της παραστρατιωτικής δύναμης του Ρεμ.
Ο Χίτλερ, επομένως, δεν κατέστρεψε τον μηχανισμό που είχε συμβάλει στην άνοδό του. Του αφαίρεσε την ανεξάρτητη ηγεσία, περιόρισε την πολιτική του αυτονομία και τον υπέταξε στην κρατική εξουσία που πλέον ο ίδιος έλεγχε. Η βία δεν εγκαταλείφθηκε· άλλαξε κέντρο διοίκησης. Και η Νύχτα των Μεγάλων Μαχαιριών υπήρξε η στιγμή κατά την οποία έγινε σαφές ότι η εξουσία του Χίτλερ δεν ανεχόταν πλέον ούτε ανταγωνιστικές φιλοδοξίες μέσα στο ίδιο του το κίνημα ούτε αυτόνομα κέντρα ισχύος έξω από αυτό.
Στις 3 Ιουλίου 1934, η ίδια η κυβέρνηση του Χίτλερ εξέδωσε τον νόμο Gesetz über Maßnahmen der Staatsnotwehr («Νόμος περί μέτρων κρατικής αυτοάμυνας»). Το μοναδικό άρθρο του όριζε ότι οι ενέργειες της 30ής Ιουνίου και της 1ης και 2ας Ιουλίου θεωρούνταν νόμιμα μέτρα κρατικής αυτοάμυνας. Επρόκειτο, δηλαδή, για αναδρομική νομιμοποίηση των εκτελέσεων, χωρίς δικαστική διαδικασία. Ο Χίτλερ δικαιολόγησε στη συνέχεια τις δολοφονίες ως αναγκαία ενέργεια για την αποτροπή υποτιθέμενης συνωμοσίας. Τα SA έχασαν την πολιτική και στρατιωτική τους ισχύ, ενώ στις 20 Ιουλίου τα SS ανακηρύχθηκαν ανεξάρτητη οργάνωση, υπαγόμενη απευθείας στον Χίτλερ. Η στρατιωτική ηγεσία, απαλλαγμένη από τον ανταγωνισμό του Ρεμ, αποδέχθηκε το νέο καθεστώς εξουσίας και, μετά τον θάνατο του Χίντενμπουργκ, ο στρατός ορκίστηκε προσωπική πίστη στον Χίτλερ.
Με αυτή την εκκαθάριση ολοκληρώθηκε μια κρίσιμη φάση της ανόδου του Χίτλερ. Ο άνθρωπος που είχε χρησιμοποιήσει την παραστρατιωτική βία για να επιβληθεί μέσα στο κόμμα και να τρομοκρατήσει τους αντιπάλους του, δεν δίστασε να εξοντώσει τους ίδιους τους ανθρώπους που είχαν συμβάλει στην πολιτική του επικράτηση, όταν εκείνοι έπαψαν να εξυπηρετούν τις ανάγκες της εξουσίας του. Η συμμαχία με τις παραδοσιακές ελίτ αποδείχθηκε σημαντικότερη από την πίστη στους παλιούς συντρόφους. Η πολιτική βία δεν είχε πλέον μόνο στόχο τους αντιπάλους του ναζισμού. Είχε γίνει εργαλείο εσωτερικής αναδιάταξης της ίδιας της εξουσίας.
Η διαδρομή από το Μπράουναου έως τη Νύχτα των Μεγάλων Μαχαιριών δεν ήταν η ιστορία ενός ανθρώπου που, χάρη σε κάποια μυστηριώδη προσωπική δύναμη, υπέταξε μια ολόκληρη χώρα. Ήταν η ιστορία μιας κοινωνίας που είχε ήδη διαβρωθεί από τον εθνικισμό, τον φυλετισμό, τον αντικοινοβουλευτισμό και τον φόβο της κοινωνικής ανατροπής· ενός στρατού που χρησιμοποίησε έναν νεαρό στρατιώτη από μια γειτονική χώρα, την οποία ο ίδιος θα ενσωμάτωνε αργότερα στο Γ΄ Ράιχ, για την πολιτική διαφώτιση των ανδρών του· ενός μικρού κόμματος που μετατράπηκε σε προσωποκεντρικό μηχανισμό· παραστρατιωτικών οργανώσεων που έμαθαν να επιβάλλουν την πολιτική τους παρουσία με τη βία· εύπορων υποστηρικτών που αντιμετώπισαν τον ναζισμό ως χρήσιμο ανάχωμα απέναντι στην Αριστερά· συντηρητικών πολιτικών που πίστεψαν ότι μπορούσαν να ελέγξουν τον άνθρωπο τον οποίο οι ίδιοι βοήθησαν να ανέλθει· και θεσμών που, αντί να υπερασπιστούν τη δημοκρατία, προσέφεραν σε ένα αντιδημοκρατικό κίνημα τα μέσα για να την καταλύσει.
Το πιο ανησυχητικό δεν είναι ότι η Ευρώπη γνώρισε κάποτε αυτή τη σκοτεινή διαδρομή, αλλά ότι εξακολουθούν να υπάρχουν πολιτικές δυνάμεις και ιδεολογικοί κύκλοι που επιχειρούν να κρατήσουν ζωντανό το δηλητήριο που τη γέννησε. Άλλοτε εξωραΐζοντας τους πρωταγωνιστές της, άλλοτε σχετικοποιώντας τα εγκλήματά τους και άλλοτε ανακυκλώνοντας, με διαφορετικό λεξιλόγιο, τις ίδιες παλιές υποσχέσεις εθνικής αναγέννησης, εσωτερικών εχθρών και σωτήριων ηγετών. Δεν χρειάζεται να επαναλαμβάνονται οι ίδιες στολές, τα ίδια σύμβολα ή οι ίδιες λέξεις για να αναγνωρίσει κανείς τις ομοιότητες. Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται ποτέ με την ίδια μορφή. Οι μηχανισμοί της, όμως, μπορούν να επιστρέψουν όταν η κοινωνία πάψει να τους αναγνωρίζει. Και τότε, η μνήμη δεν είναι απλώς μια αναδρομή στο παρελθόν· είναι η τελευταία γραμμή άμυνας απέναντι στην επανάληψή του.
Τέλος Α’ μέρους. –
